بیداری اسلامی

  خلافت وامامت ديدگاه: علامه شيخ عمر نسفي ترجمه: علامه مولوي كرد ماموستا ملا محمد ربيعي بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ سخن ناشر الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على قائد وهادي الأمة إلى الصراط المستقيم. وعلى آله وأصحابه أجمعين، الذين هاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله. برادران و خواهران گرامي! از آنجا كه جمعي كثيري از دانشجويان اهل سنت و علاقمندان به مطالعه و بررسي موضوع خلافت و امامت، به ويژه دانشجويان دانشگاههاي مذاهب و فرق اسلامي نياز مبرم به يك جزوه درباره ي مسئله ((خلافت و امامت از ديدگاه اهل سنت)) داشتند؛ لذا انتشارات كردستان جهت رفع اين نياز اقدام به تهيه ي جزوه اي در اين موضوع نموده و براي اين كار از كتاب ((شرح عقايد اهل سنت)) كه متن آن تاليف شيخ عمر نسفي از علماي قرن چهارم و پنجم هجري قمري مي باشد و كتاب ((فوائد الفوائح)) تاليف سيد عبدالرحيم مولوي از علماي قرن سيزدهم و كتاب ((آئينه اسلام)) مرحوم ماموستا ملا محمد ربيعي معاصر استفاده شده است. اميدوارم مورد رضايت پروردگار قرار گيرد و باعث آگاهي و وحدت مسلمانان شود. آمين. ديدگاه علامه شيخ عمر نسفي  از علماي قرن 5-4 هـ ق درباره خلافت و امامت  به شرح دكتر عبدالملك السعدي و ترجمه امير صادق تبريزي فهرست مطالب كتاب سخن ناشر ...................................................................................................... خلافت و امامت از ديدگاه شيخ عمر نسفي ............................................ تفضيل در بين خلفاي راشدين ............................................................................. دلايل افضليت ابوبكر صديقt ............................................................................ دلايل فضل و برتري فاروقt .............................................................................. دلايل افضليت عثمانt ....................................................................................... دلايل افضليت عليt بر ساير صحابه (رضي الله عنهم).......................................... چه كسي براي خلافت سزاوارتر است؟ ................................................................. دلايلي كساني كه قائل به اولويت ابوبكرt هستند................................................... دلايلي كساني كه خلافت را حق علي و سزاوار او مي دانند........................................ امام و حكومت ...................................................................................................... آيا لازم است كه امام و پيشواي مسلمانان معصوم باشد؟ ........................................ آيا لازم است كه امام و رهبر برترين و داناترين مردم زمان خود باشد؟..................... شرايطي كه بايد امام و رهبر واجد آن باشد چيست؟................................................. آيا پيشوا و رهبر به سبب انجام گناه يا ظلم (از مقام خود) بر كنار مي شود؟................ آيا تعدّد امام و رهبر جايز است؟............................................................................... اگر كسي به زور فايق آمد و بر حكومت مستولي شد آيا امام محسوب مي شود؟.......... خلافت و امامت از ديدگاه علامه سيد عبدالرحيم مولوي.................................. امامت و شروط از نظر اهل سنت و شيعه اماميه......................................................... ستايش ياران پيغمبرr........................................................................................... خليفه ي اول ابوبكر صديق t..................................................................................  خلافت عمر t....................................................................................................... خلافت عثمان t..................................................................................................... خلافت علي t........................................................................................................ خلافت حسن t...................................................................................................... اهل بيت حضرتr.................................................................................................. خلافت و امامت از ديدگاه مرحوم ماموستا ملا محمد ربيعي ........................... خلافت و امامت........................................................................................................ اسامي جانشينان حضرت رسول اكرمr.................................................................... شرايط و وظايف امام................................................................................................ احكام و اجراي آنها.................................................................................................. مقامات عاليه........................................................................................................... مقام حضرت محمد r............................................................................................ مقام حضرت عيسي u.......................................................................................... مقام صديقين و شهداء و صالحين........................................................................... مقام صحابه و خلفاي راشدين................................................................................ مقام جهاد به مال و جان........................................................................................ مقام مجاهدين...................................................................................................... مقام زن در اسلام................................................................................................. مقام زنان در اسلام.............................................................................................. مقام زنان جهان................................................................................................. زنان پيامبر مادران مومنان................................................................................... اهل بيت پيامبر r.............................................................................................. زنان پيامبر نمونه عصمت و شرافت..................................................................... رد شبهه...........................................................................................................  مقام تابعين.................................................................................................... بهترين قرن(صده).......................................................................................... عشره مبشره.................................................................................................. فهرست مطالب................................................................................................. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وأفضل البشر بعد نبينا: أبوبكر الصديق، ثم عمر الفاروق، ثم عثمان ذوالنورين، ثم علي المرتضى رضي الله عنهم، وخلافتهم على هذا الترتيب، «والخلافة ثلاثون سنة ثم بعدها ملك وإمارة». برترين كسي بعد از پيامبر r ابوبكر صديق است، بعد عمر فاروق و سپس عثمان ذي النورين و آنگاه علي مرتضي (رضي الله عنهم). و خلافتشان نيز به همين ترتيب است، و خلافت (حقه) سي سال است، و بعد از آن پادشاهي و سلطنت بود. تفضيل در بين خلفاء راشدين شرح لغات: بعد از پيامبر r بهتر آن است كه گفته شود: بعد از انبياء برترين كس ابوبكر صديق است، زيرا كه ابوبكر برتر از انبياء نيست[1].  صديق: صيغه ي مبالغه در صدق است، يعني بسيار راستگو[2]. فاروق: جدا كننده ي حق از باطل. ذوالنورين: صاحب دو نور. چون دو دختر حضرت رسول r را (يكي پس از ديگري را) به عقد خود در آورد. يا براي اينكه در يك شب و روز دو بار قرآن را ختم مي كرد (زيرا از حافظان و كاتبان قرآن بود) يا براي اينكه بهشت براي او دو بار مي درخشد و نوراني مي شود. (چون در برابر كمكهاي مالي فراوان او پيامبر r دو بار وعده ي بهشت را به او داده است). مرتضي: كسي كه رسول خدا r در امر دين و دنيا او را پسنديده و از او راضي بود. خلافت: جانشيني رسول خدا r است در اقامه و اجراي احكام دين و دولت. شرح اجمالي: در اين موضوع دو بحث است: 1- كداميك از چهار خليفه ي راشد افضل و برتر است؟ 2- كداميك از آنان براي خلافت سزاوارتر است؟ از اين رو جداگانه درباره ي هر يك سخن خواهيم گفت. اولاً: كداميك از چهار خليفه راشد افضل و برتر است؟ از جمله اموري كه شكي در آن نيست اين است كه معيار و مقياس برتري نزد خداوند متعال مبتني بر شرف و بزرگي پدران و اصل و تبار نيست، زيرا فرمود: ﴿وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾. (الحجرات: 13). «شما را به صورت ملت ها و قبيله ها قرار داديم تا همديگر را بشناسيد، به راستي گرامي ترين شما در نزد خدا پرهيزگارترين شماست». پس تقوي اساس بالا و پايين بودن مقام و منزلت انسان است. بنابراين، مسلمانان اجماع كرده و متفق القولند كه ابوبكر صديق برتر و افضل از تمام صحابه است، بعد از او عمر بن خطاب است و به دنبال او عثمان بن عفان است و سپس علي ابن ابيطالب و آنگاه بقيه ي صحابه[3] كه ما به طور جداگانه برخي از محاسن و كارهاي نيك هر يك از آنان را بيان خواهيم كرد، و دلايل برتري هر يك را بر ديگري ذكر خواهيم نمود. ابوبكر صديق  خليفه ي رسول خدا : اسمش عبدالله[4] يا عتيق است. او را به خاطر زيبارويي اش عتيق گفته اند. و برخي هم گفته اند: عتيق لقب اوست. كنيه اش ابوبكر و لقبش صديق است. اسم پدرش عثمان بن عامر بن عمرو بن كعب ابن ربيعه بن تيم، و كنيه ي پدرش ابوقحافه است (و اسم مادرش سلمي و مشهور به ام الخير) و در شب سه شنبه 22 جمادي الاخر سال سيزدهم هجري در سن 63 سالگي در گذشت، و در كنار رسول خدا r دفن شد. و اولين مردي بود كه اسلام را پذيرفت، و مدت خلافتش دو سال و سه ماه و بيست روز بود. دلايل افضليت ابوبكر صديق : 1- خداوند متعال او را در قرآن كريم ستوده است، چون او (هنگام هجرت در غار) همراه رسول خدا r بوده و خداوند متعال مي فرمايد: ﴿إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا﴾ (التوبة:40). «اگر پيغمبر را ياري نكنيد (خدا او را ياري مي كند همان گونه كه قبلاً) او را ياري كرد، آنگاه كه كافران او را (از مكه) بيرون كردند در حالي كه (دو نفر بيشتر نبودند و) او دومين نفر بود هنگامي كه آن دو در غار ثور (ثور جاي گزيدند و در آن سه روز ماندگار) شدند (ابوبكر نگران بود كه از سوي قريشيان به جان پيغمبر گزندي رسد) در اين هنگام پيغمبر خطاب به رفيقش گفت: غم مخور كه خدا با ماست». و آيا بزرگواري و شرافتي والاتر و برتر از بزرگي و مقام كسي كه (در آن روزهاي سخت) جزو دو نفري كه يكي از آنها پيامبر r بوده است (و خداوند آنها را ستوده) وجود دارد؟ 2- و خداوند در شان او فرموده: ﴿وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى إِلاَّ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى وَلَسَوْفَ يَرْضَى﴾ (الليل:21-17). «و ليكن پرهيزگارترين انسانها از آن (آتش هولناك) به دور داشته خواهد شد، آن كسي كه دارايي خود را (در راه خدا) مي دهد تا خويشتن را (از آلودگي بخل) پاكيزه بدارد، هيچ كس بر او حق نعمتي ندارد تا (بدين وسيله به نعمتش پاسخ گويد و) جزاي او داده شود بلكه تنها هدف او جلب رضاي ذات پروردگار بزرگوارش مي باشد و قطعاً (از پاداشي كه از پروردگار خود مي گيرد) خشنود و راضي خواهد شد»[5]. 3- جبير بن مطعم t روايت مي كند كه: زني خدمت رسول خدا r آمد و حضرت به او گفت كه به نزد او باز گردد. زن گفت: أرايت إن جئت ولم أجدك كأنها تقول الموت، قال r: «إن لم تجديني فأتي أبابكر»[6]. ((چه مي گويي: اگر آمدم و شما را نيافتم - گويي كه به مرگ اشاره مي كرد- حضرت r فرمود: اگر مرا نيافتي به نزد ابوبكر بيا)). 4- (ابوسعيد خدري و ابن عباس (رضي الله عنهم) روايت مي كنند چند روزي قبل از رحلت پيامبر r فرمود: «إن من أمن الناس عليَّ في صحبته وماله أبوبكر ولو كنت متخذاً من أمتي خليلاً لاتخذت أبابكر ولكن خلة الإسلام (أفضل) لا ينبغي في المسجد خوخة إلا خوخة أبي بكر»[7]. ((واقعاً كسي بيشتر از ابوبكر با جان و مال خود به من كمك نكرد، و اگر از ميان امتم خليل و ياري صميمي بر مي گزيدم همانا ابوبكر را بر مي گزيدم ولي دوستي اسلام برتر است، و سزاوار نيست كه در اين مسجد دري باشد جز درِ ابوبكر)). (در روايت ديگري آمده است: پيامبر r فرمود: همه ي درهايي كه به مسجد باز مي گردند مسدود كنيد، مگر درِ ابوبكر كه در ميان يارانم هيچ كس را از او بهتر نمي دانم)). نگاه: سيماي صادق فاروق اعظم - ملا عبدالله احمديان ص/112 مترجم). 5- از عبدالله بن عمر -رضي الله عنهما- روايت شده است كه مي گويد: رسول خدا r به ابوبكر t فرمود: «أنت صاحبي في الغار وأنت معي على الحوض»[8]. ((تو دوست و همراه من بودي در غار (ثور) و تو همراه مني در كنار حوض كوثر)). 6- محمد بن حنفيه پسر حضرت علي t (مادرش خوله نام داشت از قبيله ي حنفيه) گويد: به پدرم گفتم: چه كسي بعد از رسول خدا r بهتر و افضل است؟ گفت: ابوبكر، گفتم: بعد چه كسي؟ گفت: عمر. و ترسيدم كه بگويد: عثمان (پس پيش دستي كردم) و گفتم: سپس تو؟ گفت: من تنها مردي از جمله ي مسلمانانم[9]. 7- فداكاريش در خدمت به رسول خدا r و بذل و انفاق تمام اموالش در راه تبليغ اسلام. (ابوهريره t از رسول خدا r روايت مي كند كه حضرت فرمود: «ما نفعني مال أحد قط ما نفعني مال أبي بكر». ((هرگز مال كسي به اندازه ي مال ابوبكر مفيد به حال من نبود)). ترمذي آن را با سند حسن روايت كرده است. (نگاه: التاج3/310). 8- خريداري و آزاد كردن تعدادي از بردگان مسلمان و رهانيدنشان از شكنجه و آزار كفار[10]. 9- حضرت r فرمود: «لو كنت متخذاً خليلاً لاتخذت أبابكر و لكنه أخي وصاحبي وقد اتخذ الله عزوجل صاحبكم خليلاً»[11]. ((اگر خليل و ياري صميمي بر مي گزيدم همانا ابوبكر را انتخاب مي كردم ولي او برادر و دوست من است، و بي ترديد خداوند عزوجل خود دوست شما را به عنوان خليل بر گزيده است))[12]. و همين مقدار براي كسي كه منصف است كافي است تا افضليت ابوبكر صديق را دريابد. اميرالمؤمنين عمر بن خطاب[13] اسم او عمر، و لقبش فاروق، و كينه اش ابوحفص است. پدرش خطاب بن نفيل بن عبدالعزي بن رياح بن عبدالله بن فرط بن رزاح بن عدي بن كعب، كه جد هفتم رسول خدا r است، مي باشد. و در روز چهارشنبه 25 ذي الحجه سال 23 هجري به دست ابولؤلؤ مجوسي غلام مغيره بن شعبه، شهيد شد[14]. و در كنار رسول خدا r و ابوبكر t دفن گرديد. او در سال ششم بعثت (كه بين سي تا سي و پنج سال داشت) ايمان آورد و ده سال و شش ماه و چهار روز خلافت كرد. و از نظر فضل و منزلت در درجه ي دوم بعد از ابوبكر صديق است. دلايل فضل و برتري فاروق : 1- استناد به حديث محمد بن حنفيه كه در فضايل ابوبكر صديق به آن اشاره شد. 2- روايت ابوجحيفه سوايي كه گويد: از علي t شنيدم كه مي گفت: آيا به شما بگويم كه بهترين اين امت بعد از پيامبر r كيست؟ او ابوبكر t است سپس گفت: آيه به شما بگويم كه بهترين اين امت بعد از ابوبكر t كيست؟ او عمر t است[15]. 3- خداوند به وسيله ي او اسلام و مسلمانان را عزت بخشيد. چون رسول خدا r فرمود: «اللهم أعز الدين بعمر بن الخطاب»[16]. ((بار خدايا! با مسلمان شدم عمر بن خطاب اسلام را عزت و قدرت ببخش)). و عبد الله بن مسعود t می گوید: ((ما زلنا أعزه منذ أسلم عمر))[17]. ((از وقتي كه عمر مسلمان شد هميشه با قدرت و عزت بوده ايم)). 4- حضرت r فرمود: «لو كان بعدي نبي لكان عمر»[18]. ((اگر بعد از من پيامبري بود همانا عمر مي بود))[19]. 5- بعد از اينكه فاروق مسلمان شد مسلمانان توانستند آشكارا اسلام را تبليغ كنند (زيرا تا قبل از مسلمان شدن عمر اين مرد نام آور و پر هيبت عرب مسلمانان مخفيانه تبليغ مي كردند وقتي عمر t مسلمان شد علناً به نزد اشراف و بزرگان مكه رفت و مسلمان شدن خود را اعلام كرد و با بسياري از مردم درگير شد و بعد از مدتي كه گذشت به پيامبر r گفت: پدر و مادرم فداي تو چه مانعي دارد كه اجازه دهيد اسلام از مخفي گاه خارج شود و آشكار گردد؟ رسول خدا r كه شرايط را مناسب و آماده مي بيند مي پذيرد و مسلمانان در دو ستون منظم كه عمر در جلو ستون راست و حمزه سيدالشهداء در جلو ستون چپ و پيامبر پيشاپيش آنان به سمت كعبه حركت مي كنند و در حضور چشمان بهت زده ي مردم كعبه را طواف مي كنند و چهار ركعت نماز ظهر را با خشوع و شوكت بجا مي آورند. بعد از نماز فرياد رعب آور فاروق بلند مي كه: ((لا نعبد الله سراً بعد اليوم)) ((از امروز به بعد خدا را در خفا و پنهان نمي پرستيم)). رسول خدا r او را تشويق مي كند و لقب (فاروق) را به او مي دهد. فرمود: «هو الفاروق. فرق الله به بين الحق والباطل» و صهيب بن سنان t مي گويد: عمر t بعد از مسلمان شدن، اسلام را علني كرد و آشكارا مردم را به اسلام دعوت نمود، و ما هم توانستيم دور كعبه بنشينيم و دسته جمعي طواف كنيم و توانستيم پاسخ اعمال خشونت آميز را بدهيم. (نگاه: سيماي صادق فاروق اعظم -ملا عبدالله احمديان ص 32 - 36 مترجم). 6- او از فاميل پيامبر r است، زيرا دخترش حفصه (رضي الله عنهما) را به عقد پيامبر r در آورد[20]. 7- عبدالله بن عمر -رضي الله عنهما- از پيامبر r روايت مي كند كه رسول خداr  فرمود: «إن الله جعل الحق على لسان عمر وقلبه». ((به راستي كه خداوند حق را بر زبان و قلب عمر قرار داد)). ترمذي آن را با سند صحيح روايت كرده است. نگاه كنيد به التاج (3/313). 8- (حذيفه t از رسول خدا r روايت مي كند كه حضرت فرمود: «اقتدوا باللَّذين من بعدي أبي بكر وعمر». ((بعد از من از ابوبكر و عمر پيروي و تقليد كنيد)). (ترمذي آن را با سند حسن روايت كرده است. نگاه: التاج 3/316). اميرالمؤمنين عثمان بن عفان عدوي خليفه ي سوم اسمش عثمان و لقبش ذوالنورين است، پيش از اين علت اين لقب را بيان كرديم. پدرش عفان بن العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف است، و عبد مناف جد سوم رسول خدا r است. عثمان t روز جمعه صبح عيد قربان در سال 35 هجري در خانه ي خود (بدست شورشيان مصر و كوفه) شهيد گشت، و در قبرستان بقيع (در مدينه ي منوره) دفن شد و هم اينك قبرش معلوم و معروف است. و قبل از اينكه خانه ارقم محل تجمع مسلمان شود مسلمان شد[21]. مدت خلافتش يازده سال و يازده ماه و هجده روز بود. علماي اهل سنت اتفاق نظر دارند كه بعد از انبياء، حضرت عثمان از نظر فضل و برتري در درجه ي سوم قرار گرفته است، اما در مورد افضليت او بر علي t اختلاف نظر دارند. جمهور اهل سنت برآنند كه عثمان t افضل از علي t است، و برخي از آنان عليt را افضل مي دانند، از جمله ي آنها اهل كوفه و سفيان ثوري است، و قول صحيح اين است كه ثوري در آخر عمر تغيير راي داده است، و نيز از امام مالك نقل شده كه در نزد او عليt افضل است، جز اينكه عده اي از علماء گويند كه تغيير راي داده است، و هم چنين از او نقل شده كه قائل به توقف در تفضيل بوده (كسي را بر كسي برتري نداده است)[22]. امام الحرمين نيز بر اين رأي است[23]. و از برخي از امامان سلف نقل شده است كه گفته اند: كسي كه علي t را افضل از عثمان t بداند به مهاجرين و انصار كه آزادانه و به اتفاق آراء عثمان را بر علي مقدم داشتند بي اعتنايي كرده است[24]. دلايل افضليت عثمان t عبارتند از: 1- ترمذي از طلحهt و ابن ماجه از ابوهريرهt روايت كرده اند كه پيامبر r فرمود: «لكل نبي رفيق في الجنة ورفيقي فيها عثمان»[25]. ((هر پيامبري در بهشت رفيقي دارد، رفيق من هم عثمان است)). 2- ابن عمر -رضي الله عنهما- گويد: ما در زمان پيامبر r كسي را با ابوبكر برابر نمي دانستيم، سپس با عمر و بعد با عثمان. و در بين ساير صحابه y قائل به برتري نبوديم[26]. 3- از فضايل ديگر عثمانt تامين و تجهيز لشكر اسلام معروف به جيش العسرة در غزوه ي تبوك است[27]. عثمان با دادن هزار دينار و صد شتر همراه با پالان و پارچه اي كه بر پشت شتر مي اندازند مسلمانان را آماده و مجهز كرد و گويند: (سيصد شتر يا) هزار شتر بوده است. (طبراني و ترمذي و حاكم و امام احمد آن را روايت كرده اند. نگاه: فقه السيرة - دكتر رمضان البوطي ص 400) بعد از اين كمك، رسول خدا r فرمود: «ما ضر عثمان ما عمل بعد هذه – مرتين- و قال: اللهم ارض عن عثمان فإني عنه راض»[28]. ((آنچه كه عثمان بعد از اين انجام دهد زياني به (ايمان و ثواب) او نمي رساند. - آن را دو بار تكرار كرد- و فرمود: پروردگارا، از عثمان راضي باش، حقا كه من از او راضيم)). 4- دو بار مسجد پيامبر r را توسعه داد[29]. 5- و از ديگر فضايل عثمانt بيعتي است كه رسول خدا r در بيعت رضوان در صلح حديبيه (كه در سال ششم هجري واقع شد) از طرف عثمان انجام داد، آنجا كه مسلمانان با حضرت بيعت كردند كه با كساني كه براي زيارت خانه جدا سد راه آنان مي شوند بجنگند، در حالي كه پيامبر r عثمانt را به مكه فرستاده بود تا با كفار مذاكره كند (و بگويد كه مسلمانان به قصد جنگ نيامده اند بلكه مي خواهند خانه ي خدا را زيارت كنند. اما خبر رسيد كه عثمان را كشته اند، پيامبر r با وجود اينكه به قصد جنگ نيامده بود و امكانات آنچناني به همراه نداشت لكن اعلام جنگ كرد و با كساني كه همراهش بودند و تقريباً 1400 نفر ذكر شده اند بيعت مجدد كرد) رسول خدا r دست راست خود را بر دست چپش زد و فرمود: اين هم بيعت عثمان، بخاطر اعتماد زياد به او كه (مي دانست) از نخستين بيعت كنندگان است[30]. (بعد از بيعت و قبل از حركت مسلمانان، از طرف كفار قاصدي آمد و معلوم شد كه كشته شدن عثمان شايعه بوده است و بعد از رد و بدل شدن يكي دو قاصد بالاخره بين پيامبر r و مشركين قرار داد صلحي بسته شد كه مشروح آن در كتب تاريخ آمده است). 6- دو بار همراه با همسرش رقيه به حبشه هجرت كرد و بار سوم به مدينه منوره هجرت نمود[31]. 7- (فضيلت ديگري افتخار دامادي حضرت رسول r است) او دو دختر پيامبر r بنام رقيه و ام كلثوم را به عقد خود در آورد (بعد از فوت رقيه، ام كلثوم را عقد كرد) و پيامبر r بعد از فوت ام كلثوم فرمود: «لو كانت عندي ثالثة لزوجتكها». ((اگر دختر ديگري مي داشتم او را به عقد تو در مي آورم)). (در آن موقع فاطمه ي زهرا -رضي الله عنها- همسر عليt بود و زينب هم كه به عقد ابوالعاص در آمده بود در جنگ بدر شهيد شده بود) و در تاريخ ثبت نشده است كه كسي غير از عثمانt دو دختر پيامبر r را به زني گرفته باشد[32]. اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب اسمش علي، و كنيه اش ابوالحسن، و القابش كرار و حيدر و ابوتراب... است. پدرش عبدمناف پسر عبدالمطلب جد رسول خدا r است، و كنيه ي پدرش ابوطالب است، زيرا كه پسر بزرگش طالب نام داشت. در نوجواني (دوازده يا سيزده سالگي) مسلمان شد (و چون وضع مالي ابوطالب خوب نبود پيامبر r او را نزد خود آورد) در سال چهلم هجري در سن 63 سالگي در حين نماز صبح بدست عبدالرحمن پسر ملجم به شهادت رسيد. و مدت چهار سال و ده ماه خلافت كرد. حضرت عليt از نظر فضل و منزلت بعد از انبياء در درجه ي چهارم قرار دارد، و اين چيزي است كه سلف صالح بر آن اتفاق نظر داشته اند، و لازم است كه به آنان حسن ظن داشته باشيم زيرا اگر آن را به حق نمي يافتند بر آن متفق القول نمي شدند. و كسي جز شيعه با آن مخالفت نكرده است، زيرا معتقدند كه عليt از سه خليفه ي پيشين افضل است، و به برخي از احاديثي كه در فضل و منزلت او آمده است استناد كرده و استدلال كرده اند كه برتر از تمام صحابه است و دلايلشان را ذكر خواهيم كرد و در بحث امامت آن را مورد نقد و بررسي قرار خواهيم داد. پس از (از ديدگاه اهل سنت) بعد از سه خليفه ي پيشين عليt از ساير صحابه افضل و برتر است. دلايل افضليت علي بر ساير صحابه : 1- پيامبر r دخترش فاطمه ي زهرا را به عقد او در آورد. 2- و نيز پسر عموي حضرت است و از كساني است كه به كثرت علم مشهور است. 3- در شب هجرت فدايي رسول خدا r شد و تا صبح در بستر حضرت خوابيد (تا كفار از خروج حضرت مطلع نشوند. 4- او پدر امام حسن و امام حسين (رضي الله عنهما) است كه پيامبر r در حق آنان فرمود: «هما ريحانتاي من الدنيا» ((حسن و حسين دو گل خوشبوي من در دنيا هستند)) و فرمود: «سيدا شباب أهل الجنة» ((حسن و حسين سيد و آقاي جوانان بهشتند)). 5- رسول خدا r در حق او فرمود: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهم وال من والاه عاد من عاداه». امام احمد آن را روايت كرده است[33]. ((هر كس كه من دوست او هستم، علي هم دوست اوست، خداوندا، ياور كسي باش كه ياور اوست و دشمن كسي باش كه دشمن اوست)). 6- (وقتي كه پيامبر r به غزوه ي تبوك رفت عليt را در مدينه گذاشت تا به امور شهر و خانواده ي حضرت رسيدگي كند. علي t دلگير شد و عرض كرد: اي رسول خدا! آيا مرا در ميان زنان و بچه ها مي گذاري؟) حضرت به او فرمود: «أنت مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي من بعدي»[34]. ((تو در نزد من مانند هاروني در نزد موسي، جز اينكه بعد از من پيغمبري نيست)). 7- بزرگ شدن عليt در خانه ي مصطفي r و برادري او با رسول خدا r فضيلت ديگر اوست[35]. ترمذي و طبراني آن را روايت كرده اند و حاكم آن را صحيح مي داند (التاج 3/337) و ابن عبدالبر حديث فوق را چنين روايت كرده است: «أنا مدينة العلم وعلي بابها». 8- عمران بن حصين t گويد: در سريه اي كه فرماندهي آن با علي t بود دختري به عنوان كنيز نصيب علي t شد، چهار نفر از صحابه هم پيمان شدند كه نزد رسول خدا r بروند و به حضرت خبر دهند. وقتي كه برگشتند به خدمت رسول خدا r رفتند و گفتند كه علي چنين و چنان كرده است. پيامبر r در حالي كه خشم از چهره اش نمايان بود، سه بار فرمود: از علي چه مي خواهيد؟ (زيرا علي t كار ناپسندي نكرده بود و حق به جانب آنان نبود) سپس فرمود: «إن علياً مني وأنا منه وهو ولي كل مؤمن بعدي». ((به راستي كه علي از من است و من از علي هستم و او بعد از من ياور و دوست هر مومني است)). ولي در اينجا به معني دوست است به قرينه ي رفع اختلاف. مانند آيه ي ﴿وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ﴾ ((كافران در قيامت نه دوستي دارند و نه ياوري)). (شوري / 8). (ترمذي اين حديث را با سند حسن روايت كرده است. التاج 3/335 مترجم). ثانياً: چه كسي براي خلافت سزاوارتر است؟ مادام كه افضيلت چهار يار نبي r به اين ترتيب واقع شد پس خلافتشان نيز به همين منوال انجام گرفت. لذا سزاوارترين كس براي خلافت بعد از پيامبر r ابوبكر صديق t است كه امت اسلام بر آن متفق القولند جز برخي از فرق اسلامي كه معتقدند كه سزاوارترين كس براي خلافت بعد از نبي r حضرت علي t است[36]. و هر كدام از دو گروه دلايلي دارند كه آنها را بيان خواهيم كرد. دلايلي كساني كه قايل به اولويت ابوبكرt هستند 1- امتيازات و صفات نيكي است كه رسول خدا r در وصف او فرمود و قبلاً به آنها اشاره شد. 2- رسول خدا r چند روزي كه قبل از رحلت بيمار بودند ابوبكر t را تعيين كردند تا با مردم نماز گزارد. و اين اشاره ي به آن است كه سزاوارترين مردم براي امامت ديني ابوبكر است. بنابراين، به طريق اولي سزاوارترين فرد براي امامت دنيوي نيز اوست. 3- همان طور كه در صحيح مسلم آمده است عايشه t روايت كرده است كه پيامبر r در ايام بيماري (قبل از رحلت) به او گفت: «ادعي أبابكر وأخاك حتى أكتب كتاباً فإني أخاف أن يتمنى متمن ويقول قائل: أنا أولى، ويأبى الله والمؤمنون إلا أبابكر». ((ابوبكر و برادرت را فرا خوان تا نوشته اي بنويسم، همانا از اين مي ترسم كه آرزومندي (خلافت را) آرزو كند و بگويد كه من بهتر و برترم در حالي كه خداوند و مومنان جز به ابوبكر راضي نيستند))[37]. 4- اجماع و اتفاق نظر صحابه از مهاجر و انصار در بيعت با ابوبكر صديقt به عنوان خليفه، كه از جمله ي آنها علي (كرم الله وجهه) بود، كه بعد از مدتي (40 روز يا شش ماه) به گمان اينكه او بخاطر نسبت فاميلي كه با پيامبر r دارد براي اين كار سزاوارتر است، بيعت ننمود، اما بعد حق برايش آشكار شد و در حضور مردم با ابوبكر t بيعت كرد. و اگر ابوبكر صديق t افضل و اولي نمي بود مهاجر و انصار (به اتفاق آراء) با او بيعت نمي كردند و علي t با او مبارزه مي كرد همان طور كه با معاويه t كرد. 5- دليل ديگر، كلام صريح حضرت علي t است در نامه اي كه به معاويه t مي نويسد و به او مي گويد: «كساني كه با ابوبكر و عمر و عثمان به خلافت بيعت نمودند با همان شرايط با من بيعت كردند بنابراين كسي كه شاهد اين امر بوده است نمي تواند ديگري را بر گزيند و كسي هم كه غايب بوده نمي تواند كه بپذيرد، چون شوراي خلافت فقط حق مهاجرين و انصار است (زيرا آنان آگاه و خبره ي در قرآن و سنت بودند و در صدق و درستي آنها شكي نيست) پس اگر آنان با مردي بيعت كردند و او را امام و رهبر خود ناميدند اين كار مورد رضاي خداوند است، و اگر كسي از انتخاب و اجماع آنان از روي طعن و بدعت خارج شد او را بسوي آنچه كه از آن خارج شده باز گردانيد و اگر نپذيرفت و سرباز زد با او بجنگيد زيرا به راهي غير از راه مومنان رفته است. و خداوند او را به همان جهتي كه دوست دارد رهنمون مي سازد (كنايه از اينكه او را به سزاي اعمالش مي رساند»[38]. و هنگامي كه بيماري ابوبكر t شدت يافت گروهي از اصحاب را فرا خواند[39] و در مورد جانشيني خود و انتخاب عمر t با آنان مشورت كرد و آنها نيز تاييد كردند سپس به عثمان t گفت كه اين مطالب را بنويس: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.  اين عهد نامه ي ابوبكر پسر قحافه است كه در واپسين روزهاي عمرش در دنيا و اولين لحظات آخرت انجام مي گيرد، در حال و وضعي كه كافر در آن ايمان مي آورد و بدكار درستكار مي شود و دروغگو راستگو. همانا كه من عمر بن خطاب را بر شما برگزيدم، پس اگر عدالت پيشه كرد، اين همان چيزي است كه فكر مي كردم و بدان اميدوار بوده ام، و اگر ستم نمود و عوض شد پس (گناهي بر من نيست چون) علم غيب ندارم. من براي شما قصد خير داشتم و هر كسي در گرو آن چيزي است كه كسب مي كند و كساني كه ستم مي كنند خواهند دانست بازگشتشان به كجا و چگونه خواهد بود[40]). و با وجود اين، تمام صحابه و حتي حضرت علي عهدنامه را تاييد كردند زيرا هنگامي كه به ايشان ارائه شد فرمود: «وافقت على من فيها ولو كان عمر»[41]. ((با كسي كه انتخاب شده است موافقم اگر چه عمر باشد))[42]. گذشته از اين، اگر عمر خليفه ي بر حق نبود و خلافت را از حضرت علي غصب كرده بود و با نص و فرمايش رسول خدا r مخالفت نموده بود، درست نبود كه علي دخترش را از فاطمه (رضي الله عنهم) به نام ام كلثوم به عقد او در آورد[43]. چون عمر از يك جهت دشمن اوست و از جهتي مخالف فرموده ي پيامبر r. و اينكه شيعيان مي گويند: عمر t او را به زور عقد كرد، مخالف با شجاعت و غيرت عليt است (كه معروف عام و خاص است) و رسوايي و تهمتي است براي او، شايسته ي جاه و مقام و قدرت (پر آوازه ي) او نيست. و سپس آنگاه كه عمر t (بدست ابولؤلؤ) زخمي شد خلافت را به شوراي شش نفره واگذار كرد،[44] كه عبارت بودند از: عثمان و علي و عبدالرحمن بن عوف و طلحه و زبير و سعد بن ابي وقاص (رضي الله عنهم) كه پس از بحث و مشورت كار را به عبدالرحمن بن عوف واگذار كردند و راضي شدند به آنچه كه او حكم كند و بر گزيند، عبدالرحمن هم حضرت عثمان را انتخاب كرد و بيعت با او انجام شد و همه مطيع او شدند و به اين ترتيب اجماع و توافق حاصل شد. در اين رابطه، حديث ديگري نيز وجود دارد كه اشاره به خلافت عثمان t مي كند آن را امام احمد و ترمذي و ابن ماجه و حاكم از عايشه -رضي الله عنها- روايت كرده اند كه حضرتr  به عثمان r گفت: «يا عثمان! إن الله مقمصك قميصاً، فإن أرادك المنافقون على خلعه فلا تخلعه حتى تلقاني»[45]. ((اي عثمان، خداوند پيراهني را بر تو مي پوشاند، پس اگر منافقان از تو خواستند كه آن را در آوري در نياور تا اينكه به من ملحق مي شود)). (ترمذي آن را با سند حسن روايت كرده است. نگاه: التاج 3/329). بدون شك مراد از پيراهن در اينجا خلافت است به دليل اينكه پيامبر r به عدم خلع و كندن آن توصيه فرمود. بعد از اينكه عثمانt شهيد شد (به علت آشوب و بلوايي كه بود) كار خلافت مدتي مهمل ماند تا اينكه بزرگان صحابه از مهاجر و انصار از حضرت عليt التماس كردند و او را سوگند دادند كه خلافت را بپذيرد زيرا كه در آن موقع او شايسته ترين فرد براي خلافت بود، بنابراين كساني كه حاضر بودند با او بيعت كردند[46]. دلايل كساني كه خلافت را حق علي t و سزاوار او مي دانند: 1- اماميه معتقدند كه از جمله ي اصول مذهب، اعتقاد به اين است كه پيامبر r امامت عليt را معين كرد و او را به عنوان خليفه ي بعد از خود تعيين نمود. و چنين استدلال كرده اند: الف: وقتي كه رسول خداr در هجدهم ذي الحجه از حجه الوداع بازگشت و به مكاني كه آن را غدير خم مي ناميدند رسيد در آنجا (توقف كردند و) در حق علي فرمود: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه»[47]. ((هر كس كه من دوست او هستم علي هم دوست اوست. خداوندا، ياور كسي باش كه ياور اوست و دشمن كسي باش كه دشمن اوست)). پاسخ اين است كه: به فرض صحت آن،[48] مطلبي در آن نيست كه تصريح يا اشاره نمايد كه او براي خلافت از ديگري برتر و اولي است، و لفظ مولي هم به معني اولي بكار نمي رود، اين از يك جهت، و اما از جهت ديگر حضرت فرمود: «هر كس من مولاي اويم پس علي مولاي اوست»، يعني در زمان حيات و بعد از رحلت حضرت r، پس اگر اين قول دليل بر خلافت عليt باشد لازمه اش اين است كه بايد در زمان حيات پيامبر r هم سرپرستي و مسئوليت امور را داشته باشد چرا كه او (بنا به اين قول) شريك حضرت در رهبري و ولايت است (در حالي كه كسي شريك پيامبرr نيست) و به فرض اينكه اين روايت دلالت بر اولويت كند، لازم نيست كه حمل بر اولويت در رهبري و رياست شود بلكه به معناي اولويت در محبت و نصرت و بزرگداشت است[49]. و اين هم چيزي است كه ما مخالف آن نيستم، پس اگر مقصود پيامبر r اولويت در رهبري و خلافت مي بود همانا مي فرمود: ((اللهم وال من في تصرفه وعاد من لم يكن كذلك))[50] ((خداوندا ياور كسي باش كه تحت اختيار و فرمان اوست و دشمن كسي باش كه تحت اختيار او نيست)). پس حديث ((من كنت مولاه...) فقط دلالت بر قدر و منزلت والاي علي t مي كند. (و اگر غير از اين باشد جا دارد كه بپرسيم) اگر مقصود پيامبرr از اين مطلب خلافت بود، چه چيزي مانع حضرت شد كه در آن اجتماع (انبوه و بي سابقه كه به روايتي هشتاد هزار نفر و به روايتي ديگر يكصد و بيست هزار نفر بوده اند) خلافت عليt را با عباراتي واضح و صريح كه غير قابل تاويل و تفسير باشد اعلام نكند؟![51] ب: استدلال كرده اند به حديث «أنت مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي». ((تو در نزد من مانند هاروني در نزد موسي، جز اينكه بعد از من پيغمبري نيست)). وجه استدلالشان اين است كه: موسيu هارون را جانشين خود كرد و مادامي كه علي به منزله ي هارون باشد پس بعد از پيامبرr خليفه و جانشين اوست. جوابش به فرض صحت آن است اين كه: موسي u هارون را در زمان حيات خود جانشين خويش كرد نه بعد از مرگ، و اگر بخاطر اينكه رسول خداr در زمان حياتش عليt را جانشين خود كرد، همان طور كه موسيu هارون را جانشين خود نمود، لازمه اش اين باشد كه بعد از پيامبر r علي t جانشين حضرت باشد، لازمه ي اين قول اين است كه مثلاً عبدالله بن مكتوم نيز شايسته و سزاوار خلافت باشد چون پيامبرr در بعضي از غزوات او را جانشين خويش كرد. (همان طور كه در غزوه ي ذات الرقاع در سال چهارم هجري ابوذر t را جانشين خود كرد). گذشته از اين، جانشيني هارون براي موسيu دلالت بر جانشيني علي t بعد از رسول خدا r نمي كند، زيرا كه هارون قبل از موسي فوت كرد پس وجه شبه اي را كه قصد كرده اند باطل است[52]. ج: استناد كرده اند به آيه ي 55 سوره ي مائده ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾. ((تنها خدا و پيغمبر او و مومناني ياور و دوست شمايند كه خاشعانه و خاضعانه نماز را بجا مي آورند و زكات مال به در مي كنند)). (تفسير نور) (در شان نزول اين آيه) گفته اند كه علي t در حال ركوع بود كه فقيري آمد و در خواست كمك كرد، علي t هم (انگشترش را) به او صدقه داد و اين آيه در حق او نازل شد. اماميه گفته اند: مراد از (ولي) در اين آيه ولايت به معني رهبري است كه منحصر به خداوند و پيامبرr و كساني است كه ايمان آورده اند. و مراد از ﴿وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾ عليt است، چون او در حال ركوع صدقه داد. پاسخ آن به چند وجه است: وجه اول: اين آيه در شان تمام مهاجرين و انصار نازل شده است به دليل اينكه با صيغه ي جمع «الذين» آمده است و اين معني حقيقي «الذين» است، اگر چه گاهي مجازاً حمل بر مفرد هم مي شود، اما در اينجا دليلي براي صرف نظر كردن از معناي ظاهري آن وجود ندارد. و اما مراد از ﴿وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾ ركوع حسي و عملي نيست، زيرا صدقه دادن در حال نماز مبطل نماز است، بلكه مراد از آن خشوع و فروتني است، يعني (وَهُمْ خَاشِعُونَ). وجه دوم: از لفظ (ولي) معناي رهبري لازم نمي آيد بلكه گاهي مراد از آن ياور و دوست و همسر و رييس است. و آيه ي بعد از آن يعني ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ﴾ ((اي مومنان، كساني را از اهل كتاب (يهودي و مسيحي) و از كافران به دوستي نگيريد كه دين شما را مسخره مي كنند و به بازي مي گيرند)) مانع از آن مي شود كه در اينجا (ولي) به معني رهبر باشد زيرا ممكن نيست كه در اين آيه اولياء را (كه جمع ولي است) به معني رهبر، گرفت، چون به ذهن هيچ يكي از مومنان خطور نكرده (و نخواهد كرد) كه از يهود يا نصاري كسي را خليفه كنند. (اما طرح دوستي و رفت و آمد به عنوان همكار و همسايه قابل تصور بوده است لذا خداوند اهل ايمان را از دوستي با آنان بر حذر داشته است). وجه سوم: حصر در «إنما» به عنوان خبر، براي كسي به كار مي رود كه در وقت شنيدن خبر نسبت به آن متردد و مشكوك باشد. وقتي كه اين آيه نازل شد، در مورد خلافت هيچ اختلافي وجود نداشت زير آن موقع عصر نبوت بود (و رسول خدا r حضور داشت) و امامت به نيابت از نبوت است، پس دليلي براي آوردن «إنما» نيست اگر معناي آن، چيزي باشد كه شما مي گوييد، زيرا مادامي كه ذهن مخاطب از خبر عاري و خالي است، نيازي به آوردن «إنما» و حصر نيست، بنابراين مراد از ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ...﴾ رفقط ياري و دوستي است. 2- و گاهي بر اولويت او براي خلافت چنين استدلال مي كنند كه او پسر عموي پيامبر r بوده است، و از ساير خلفا به حضرت نزديكتر بوده است، پس از راه وراثت هم باشد او سزاوارتر است. جواب آن به دو وجه است: اولاً: مسلماً اسلام امامت را بر مبناي وراثت تاييد نمي كند بلكه مسلمانان خود مي توانند با هر كسي از قريش كه مي خواهند او را خليفه نمايند بيعت كنند. ثانياً: اگر اصل، مبتني بر وراثت باشد مسلماً عباس عموي پيامبر r نسبت به آن سزاوارتر بود زيرا كه او از علي t به پيامبر r نزديكتر و از نظر سن هم بزرگتر بود. 3- و چه بسا گاهي بر اولويت او چنين استدلال مي كنند كه علي t داماد رسول خداr است. جوابش اين است كه: اگر اصل مبتني بر دامادي باشد مسلماً عثمان t سزاوارتر از علي t و ابوبكر t است، چون عثمان دو دختر پيامبرr را عقد كرد[53]. بعد از اين مباحثي كه گذشت مي گويم (شارح): اين اختلاف خدمتي به اسلام و مسلمانان نمي كند، و اينكه كدام يك اولي و افضل اند موجب پيشرفت مسلمانان نمي شود، بلكه باعث عقب ماندگي و دور ماندن از اهداف مهمي مي شود كه اسلام مبلغ آن است. و به فرض اينكه عليt افضل و سزاوارتر از ساير خلفاي راشدين باشد، مي گوييم: انتخاب اين سه تن به امامت - اگر آن طوري كه شما گمان مي كنيد خلاف واقع بوده است- آيا غير از اين است كه آنان به اسلام و مسلمانان خدمت كردند و امور خلافت را به نحو احسن و اكمل انجام دادند؟ و آيا مراد از خلافت غير از اين است؟ پس برانگيختن اين امور اختلافي بعد از گذشت چندين قرن، جز برانگيختن كينه و دشمني چيزي نيست و هيچ خدمتي به امت اسلام نمي كند و مايه ي پيشرفت آن نمي شود. و با وجود اين، امام عليt همان طور كه گفتيم با آنان بيعت كرد و همراه آنها جهاد نمود و پشت سر آنان نماز جمعه و جماعت و عيد قربان و رمضان را خواند. و از ميان اسيران آنان مادر محمد بن حنفيه را به عقد خود در آورد. پس اگر خلافتشان شرعي نبود مسلماً چنين اعمالي براي عليt جايز نبود[54]. و گاهي مي گويند كه امام اين كارها را بنا به تقيه انجام داده است، مي گوييم: بسيار بعيد است از پدر حسنين كه حق را نگويد و خاموش بماند چرا كه در شان و مقام او نيست، و چگونه ممكن است كسي كه براي باطل لحظه اي سر خم نكرده است باطل را تصديق و تاييد نمايد. و چرا بنا به اجتهادي كه مخالف با شريعت است خلافت آنان را تاييد نمود؟ بنابراين، چنين اتهامي شخصيت بسيار ارجمند او را تباه مي كند. و اگر عادت و راه و روش او تقيه بود؛ پس چرا با معاويه تقيه نكرد؟ و شايد برخي از آنان بگويند كه رسول خداr او را ملزم كرده بود (در حوادثي كه بعد از حضرت پيش مي آيد) آشوبي بپا نكند و شمشيري از غلاف نكشد. مي گوييم: اين از آن اموري است كه با روش حكومت و (كشور داري) جور در نمي آيد، زيرا موجب هرج و مرج در حكومت اسلامي مي شود. گذشته از اين، اگر چنين بوده است (و رسول خداr چنين توصيه اي به او كرده است) پس چرا در جنگ جمل و صفين آن را بكار نبست؟ بعد از اينكه اولويت خلفاي راشدين را در خلافت به ترتيب بيان كرديم، معلوم مي شود كه مدت خلافت (كامل و حق) سي سال بوده است[55]. زيرا رسول خداr فرمود: «الخلافة بعدي ثلاثون سنة ثم تصير ملكاً عضوضاً»[56]. ((خلافت (حقه) بعد از من سي سال است سپس تبديل به پادشاهي ظالمانه مي شود)). آن را امام احمد و ترمذي و ابو داود روايت كرده اند. و اگر مدت خلافت خلفاي راشدين جمع شود همان طور كه پيش از اين گفتيم به سي سال مي رسد. والله اعلم[57]. والمسلمون لابد لهم من إمام يقوم بتنفيذ أحكامهم، وإقامة حدودهم، وسد ثغورهم، وتجهيز جيوشهم وأخذ صدقاتهم، وقهر المتغلبة والمتلصصة وقطاع الطريق، وإقامة الجمع والأعياد، وقطع المنازعات بين العباد، و تزويج الصغار والكبار الذين لا أولياء لهم، وقسمة الغنائم. ثم ينبغي أن يكون الإمام ظاهراً لا مختفياً ولا منتظراً، ويكون من قريش، ولا يجوز من غيرهم، ولا يختص ببني هاشم وأولاد علي رضي الله عنهم، ولا يشترط أن يكون معصوماً ولا أن يكون أفضل أهل زمانه. ويشترط أن يكون من أهل الولاية الكاملة، وسائساً قادراً على تنفيذ الأحكام وحفظ حدود الإسلام وانصاف المظلوم، ولا ينعزل بالفسق والجور. لازم است كه مسلمانان امام و رهبري داشته باشند تا احكام و تنبيهات شرعي را اجرا كند و از مرزهاي اسلامي پاسداري نمايد و لشكريان را آماده و مجهز كند و زكات اموال مردم را بگيرد و ياغيان و دزدان و راهزنان را سركوب كند، و نماز جمعه و عيد قربان را اداره و اقامه نمايد، و اختلافات و منازعات مردم را حل و فصل كند، و دختران كبيره و صغيره بي سرپرست را (در صورت نياز و مصلحت) شوهر دهد و براي پسران بي سرپرست زن بگيرد و غنايمي را كه بدست مي آيد (عادلانه) تقسيم نمايد. سپس لازم است كه امام حاضر باشد نه پنهان و در حال انتظار، و بايد كه از قريش باشد زيرا از غير قريش جايز نيست و (قريش هم) تنها اختصاص به بني هاشم و فرزندان علي (رضي الله عنهم) ندارد. و لازم نيست كه امام معصوم باشد يا برترين (و داناترين) مردم زمان خود باشد، و شرط اين است كه مسلمان و آزاد و مرد و عاقل بوده و صلاحيت و قدرت اجراي احكام و حفظ مرزهاي اسلام و گرفتن حق مظلوم از ظالم را داشته باشد. شرح اجمالي: از جمله شرايطي كه بايد در امام باشد اين است كه: قريشي باشد و اين شرط بنا به روايتي است كه امام علي t هنگامي كه مهاجرين و انصار در تعيين امام اختلاف نظر پيدا كردند (و گفتند اميري از ما و امير از شما) روايت كرد و گفت: رسول خدا r فرمود: «الأئمة من قريش» ((امامان از قريش اند))[58]. و اين حديث اگر چه خبري است واحد، اما چون كسي از صحابه منكر آن نشد پس در حكم خبري است كه متفق الراي و قطعي است، و نيز بنا به حديثي كه بخاري و مسلم از رسول خدا r روايت كرده اند كه حضرت فرمود: «لا يزال هذا الأمر في قريش ما بقي من الناس اثنان»[59]. ((پيوسته اين امر (امامت و خلافت) در قريش باقي است تا زماني كه دو نفر از مردم باقي باشند)) با وجود اين لازم نيست كه امام فقط از بني هاشم و فرزندان عليt باشد. چون خلفاء سه گانه (ابوبكر و عمر و عثمان رضي الله عنهم) از بني هاشم نبودند بلكه قريشي بودند[60]. آيا لازم است كه امام و پيشواي مسلمانان معصوم باشد؟ لازم نيست كه امام يا خليفه معصوم باشد زيرا امت اسلام بر خلاف ابوبكر و عمر و عثمان رضي الله عنهم اجماع كردند با وجود اينكه معصوم نبودند. اما اماميه معتقدند كه امام بايد معصوم باشد و دليلي ندارند جز آيه ي 124 سوره ي بقره (وقتي كه ابراهيمu گفت: خداوند آيا از دودمان من كسي را پيشوا و پيغمبر خواهي كرد؟) خداوند فرمود: ﴿لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾ ((پيمان من به ستمكاران نمي رسد)) و گفته اند كه امامت عهد و پيمان امت است، نه ظالم به آن مي رسد و نه آن به ظالم مي رسد، و كسي هم كه معصوم نيست ظالم است. جواب: مسلماً نمي توان پذيرفت كسي كه معصوم نيست ظالم است، چون ظالم كسي است كه مرتكب گناهي كه از بين برنده ي عدالت شخص است مي شود و توبه نمي كند و آن را جبران و اصلاح نمي كند[61]. و آيا لازم است كه امام و رهبر برترين و داناترين مردم زمان خود باشد؟ حقيقت اين است كه معيار امامت، اهليت و توانايي و صلاحيت علمي و سياسي است، و لازم نيست كه از نظر علمي و پرهيزگاري برترين فرد زمان خود باشد. به دليل اينكه عمر بن خطابt تعيين خليفه ي بعد از خود را به شوراي شش نفره اي از صحابه ي كرام واگذار كرد، و شكي نيست كه برخي از آنان برتر از بعضي ديگر بودند. شرايطي كه بايد امام و رهبر واجد آن باشد چيست؟ واجب است كه امام و رهبر واجد شرايط زير باشد، زيرا عكس اين شروط موجب خلل و نقصان در نظام دولت و حكومت مي شود: 1- رهبر بايد داراي ولايت كامله باشد يعني صفات زير را دارا باشد: 1-1: مسلمان باشد: پس امام مسلمانان نمي تواند كافر باشد، براي اينكه امامت نوعي حكومت و زمامداري است، و در سوره ي نساء آيه 141 فرمود: ﴿وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً﴾ ((و هرگز خداوند كافران را بر مومنان چيره نخواهد ساخت))[62]. 2-1: آزاد و حر باشد: پس غلام و برده نمي تواند رهبر باشد، زيرا تحت اختيار خود نيست، و اين افزون بر نظري است كه مردم نسبت به او دارند[63]. (او را حقير و خوار مي دانند). 3-1: عاقل باشد: چون كسي كه مجنون است يا از نظر عقلي نقصاني دارد نمي تواند امام باشد. 4-1: بالغ باشد: زيرا بچه خود محتاج به سرپرست است تا چه رسد به اينكه مسئول و سرپرست ديگري باشد. 5-1: مرد باشد: پس زن نمي تواند امام و پيشواي مسلمانان باشد بخاطر ضعف در عاطفه و نقص در دين و عقل او (كه بحث تفصيلي آن در مبحث دوم تحت عنوان: آيا پيامبري از غير بشر يا از جنس زن بوده است، مطرح شد). 2- بتواند سياست داخلي و خارجي دولت را اصلاح كرده و بهبود بخشد و با قدرت و اقتدار باشد تا بتواند امور دولت را در اختيار گيرد. 3- شايستگي عملي داشته و داراي قدرت، و فردي شجاع باشد تا بتواند احكام الهي را اجرا كند و (در حق خلافكاران) تنبهات و مجازات لازم را انجام دهد و مانع متجاوزان (به حقوق مردم) شود پاسدار و حافظ سرزمينهاي اسلامي و حقوق آنان باشد[64]. آيا پيشوا و رهبر به سبب انجام گناه يا ظلم (از مقام خود) بر كنار مي شود؟ شرايطي كه بايد امام واجد آن باشد بيان شد، و از جمله ي آنها عادل و صالح و معصوم بودن امام نبود[65]. و هرگاه كه نصب رهبر محتاج به اين شروط نباشد پس اگر در اثناء عهده داري امامت مرتكب گناه يا ظلم شد به موجب آن معزول نمي شود[66]. (دليل اين قول اين است كه) امت اسلام دنباله رو بسياري از اميران و پادشاهاني كه مرتكب گناه و ظلم شده اند بوده و فرامين آنان را پذيرفته اند و با اجازه ي آنها نماز جمعه و عيد قربان و رمضان را بجا آورده اند و بر آنان نشوريده اند[67]. و اين راي حنفيه و حنابله و مالكيه و قول راجح در مذهب شافعيه است[68]. آيا تعدد امام و رهبر جايز است؟ بيعت با بيش از يك امام براي مسلمانان جايز نيست، زيرا در غير اين صورت موجب تفرقه و زد و خورد در بين آنان خواهد شد و اين وضع مخالف با حكمت نصب امام است[69]. اگر كسي به زور فايق آمد و بر حكومت مستولي شد آيا امام محسوب مي شود؟ آري، اگر كسي به زور بدون بيعت مسلمانان بر حكومت و امامت مستولي شد در صورتي كه مسلمان باشد به او اعتماد مي شود، و هر امري از امور دنيا و دين كه مترتب بر فرمان او يا موكول به وجود و اجازه ي او باشد صحيح است. (مادام كه مخالف با دستور اسلام نباشد). ديدگاه علامه سيد عبدالرحيم مولوي كرد از علماي قرن 13 هجري قمري متوفي 1300هـ درباره ي خلافت و امامت با شرح و اضافات ماموستا ملا عبدالكريم مدرس أدام الله نعمة بقائه علينا امامت و شروط آن از نظر اهل سنت و شيعه اماميه بي واجب به سمعي بر انام است          از آن جمله يكي نصب امام است[70] به ضبط و ربط و حفظ از بهر اسلام           به قدرت در ره تنفيذ احكام مهيا اجتهاد و عدل و دادش                 مذكر، حر و پاكيزه نژادش ز اولاد قريش پاك تخمير                نشسته بر سرير حكم و تدبير به راي اهل حل و عقد آن گاه[71]          به ظاهر كشور دين را شهنشاه نه اين كه افضل اهل زمان است      (بما كان و يكون) علمش عيان است به هاشم انتسابش گشته معلوم       ز اولاد علي و هست معصوم به وصف اختفا از بيم موصوف        چو عنقا گم مسمي، اسم معروف نبي را من بگفتم عصمتش هست        در آن هم جانم از منكر نميرست چگونه نائبش معصوم گويم           خدايا از كجا اهلي بجويم همان علمي (بما كان و يكون) است       ز بي چون پرس كي لايق به چون است! علي را ما به جاي خود گذاريم      در استحقاق وي حرفي نداريم ولي گويم وقوع اين خلافت           نداده به رخش از خلف آفت تعصب مدعي را گر بپوشد            به هر حالي به ابطالي بكوشد امامت نزد وي از اصل دين است      بيارد آنچه انتاجش يقين است مولوي -رحمه الله تعالي- در اين نظره كه در موضوع امامت انشاء فرموده اند، مي گويد: بر حسب نصوص كتاب و سنت سنيه واجبات دين اعم از فرض عين بسيار هستند كه به تعداد زحمت است آنها را بر شماريم، لكن به صورت ضبط به قاعده مي توانيم بگوييم: هر چه كه دوام عقيده و عمل اسلامي بر آن متوقف باشد واجب است مانند تهيه نمودن اسباب علم و تعليم عام و وجود علماي اعلام و حفظ قرآن كريم و سنت سنيه ي نبويه و هر علمي كه موقوف عليه اينها باشد واجب است مسلمانان آن را به جا آوردند، بالخصوص تعليم علوم قضاوت و تهيه ي اسباب اقتصاديات كه زندگي بر آن موقوف است، و علم طبابت كه بعد از علوم دين معتبر است، و آماده كردن نيروي دفاع از وطن مسلمانان و هر صنعتي كه موقوف عليه آن باشد. و از جمله ي آنها است نصب امام و پيشواي عام براي مسلمانان تمام جهان، و اگر به صورت يكپارچه ممكن نشد واجب است در هر كشوري از كشورهاي عالم اسلام سرداري چنان تعيين شود كه براي انجام دادن مهمات اسلام و مسلمانان كافي باشد، و بر حسب نصوص احاديث شريفه واجب است كه قريشي باشد، زيرا كه سيد الانامu فرموده است: «الخلافة من قريش ما أطاعوا الله» و شرط امام آن است كه مردي آزاد و عالم و صاحب پايه ي اجتهاد و عادل و با كفايت و ضبط باشد، و در مذهب مسلمانان وجوب نصب امام بر خود مسلمانان است، چرا كه هيچ چيزي بر خداي تعالي واجب نيست. دليل وجوب نصب امام نصوص دين است، از نصوص قرآن كريم و احاديث حضرت رسولr معلوم است كه وجود پيشواي كافي وافي فرض است، زيرا عالم انساني كه عالم اجتماعي است بي دستور و نظامي كه در هر باب كافي باشد نمي تواند زندگاني كند، يعني چنان كه سمعاً و نقلاً نصب امام واجب است عقلاً هم بر آن منهاج كه بيان شد واجب است. اما اين كه اماميه مي گويند: واجب است پيشواي مسلمانان از بني هاشم و از اولاد علي بن ابي طالب و معصوم و بي گناه باشد، دليلي ندارد، بالخاصه اشتراط معصوميت و علم او به مغيبات بي اساس است، زيرا كه عصمت آن شخص بايد به گفته ي غير باشد و تزكيه ي نفس به نفس مخالف آداب اسلام است؛ مخصوصاً آنها مساله ي تعيين امام را در مذهب خود از ضمن اصول دين حساب نموده اند، و از جمله ي معتقدات مسلمين به شمار برده اند، و امور اعتقاديه بايد به ادله ي قطعيه ي اثبات شود، پس از كجا امام معصوم چنين پيدا كنيم زيرا در تزكيه ي مدعي امامت اعتبار به گفته ي خودش نيست، و نصي هم از خارج گمان نمي بريم كه آن ترتيب را اثبات كند. اگر انصاف در ميان باشد حل اين مساله سهل خواهد بود، زيرا همه ي مسلمانان از اهل عقل و شعور دستور مكرم خود را كه كتاب و سنت است معتبر مي شمارند، و در كتاب و سنت اجماع و اجتهاد محتهدين معتبر و موثوق است. بناء عليه دليل مدعي اگر نص قرآن است در قرآن تعيين كسي براي امامت بيان نشده، و اگر سنت است حتماً همه ي مسلمانان آن نص سنت را ترك نمي نمودند، زيرا نص آيت ﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ﴾ دليل واضح است بر اين كه امت اسلام از امتهاي پيغمبران سابق فاضلتر بوده و هستند، و امتي كه خير الأمه باشد نص قاطع را ترك نخواهد نمود. علاوه آن شخص محترمي كه آنها براي امامتش مي طلبند مانند سيدنا علي ابن ابي طالب كرم الله وجهه، به اتفاق علماي اسلام شخصي عالم و عامل بحق بوده، و براي چنين شخصي شايسته نيست كه مدت بيست و شش سال بلا اختلاف دوستانه با مخالفان خود زيست كند و از طلب حق خويش ساكت باشد و امتناع ورزد، پس معلوم مي شود هر چه در زمان علي از طرف سه خليفه ي راشد اجرا شده حضرت امام علي كرم الله وجهه آن را دانسته و موافق شرع شمرده، و به اين سبب اين موضوع را به آن طي مي كنيم كه مي گوييم: ياران حضرت رهبر، همه منور و بالخاصه راشدين، و آنچه به اعتبار عموم آنها جاري شده صحيح و ثابت است. برادران گرامي! اين رساله ي جناب مولوي كه منظوم و نامش ((فوائح)) است و اين شرح مختصر من كه ((فوائد الفوائح)) نام دارد، از علم عقايد بحث مي نمايد. و از آن جايي كه در موضوع امامت مناقشه هاي بسيار روي داده و چون بعضي ابحاث مرضيه هستند كه مناسب اين مقامند و بيان آنها براي مسلمانان فائده بخش است، و فقير كم بضاعت در موضوع اصحاب كرامy جزيي اطلاعي دارم، شمه اي از آن به رشته ي نظم در آوردم كه اين است تقديم مي گردد: ز نعمتهاي باري گوشداري است           نشان عقل و علم و بختياري است يكم فضل بشر از هوشياري است           كه هوش زنده نوش نور باري است به هوش خويش ميداني كه عالم           بلند و پست و وحش و نسل آدم همه آثار ذات ذوالجلالند               دليل بودن آن يزالند به هوش خويش مي داني كه دنيا          زند امواج بر هم مثل دريا در اين دنيا همه باشيم آغا                سراسر پر شود از غدر و غوغا نظام و انتظامي گر نباشد                  ز دنيا جاي آسايش نباشد نظامي كو مسلط باد بر دل                  قرين شخص اندر راه و منزل كه مانع باشد از نامردي مرد               نظام حق بود با جمع و با فرد نظام آشكار و غيب پنهان               نظام دين بود در شخص پنهان سراسر بهره ي عقلت همين است           كه دين اخلاق انسان امين است سپس ذاتي كه آدم تا به خاتم           به بذل دين شدندي فوق حاتم ز تبليغات دين شد فضل انسان           ز نور دين بود ايمان و احسان ز نور اين سخن داني كه خاتم           محمد سرور آمد بهر عالم چرا چون رحمة للعالمين است             دل اتباع او پاك و امين است چرا دستور او قرآن باشد               شفاي سينه ي انسان باشد چو تعليمات آن شد كار انسان           شود مافوق در اخلاق و احسان هر آن خانه كه وي را جايگاه بود       ز رجس نفس و شيطان خود رها بود كه گل از گلبن و گلبن ز باغ است       چنان باغي فرشته بارگاه است سرا پاك و سراسر اهل آن پاك     از اين عالي شده بر چرخ افلاك چرا بر تخت شاهي شاه آيد              چراغ تخت شه چون ماه آيد وز اين شد خير امه امت او             مناسب با علو همت او وز اين شد يارهايش در تجارت       به بازار خدا دور از خسارت خدا ز ايشان خريدي مال و ارواح        به جنت جايگاه اهل اصلاح همان امت كه خير الأمه بودند       رفيقانش كه عالي الهمه بودند همان كس دين او را پيشوا بود      به انواع كرامتها روا بود همه ياران او از خير ياران            چراغ نور بخش روزگاران ستايش ياران پيغمبرr: چه گويم در ثناي فوج ياران                سپاه خير اندر روزگاران محيط هادي آمد صدر ياران                  به موج نور بر خاك ياران محيط هادي آمد صحب آن شاه             به دين و عقل و علم و عزت و جاه به جيش نصرت حق چون فدايي             ز غير حق نمودندي جدايي فدايي بود نفس و مال ايشان                خدايي بود مال و بال ايشان به نصب العين كرده طاعت حق            وز اين گشتند بر مقصد موفق وز ايشان شد منور جمله عالم           به عرفات بهره ور شد نسل آدم ز سر بر داشتندي پايه و جاه               ز دل بر داشتندي راه گمراه فدا كردند ميهن مال و منزل                به ديدار محمد شادمان دل درون شادي رسيد از نور ايمان          ز ايمان قرين عهد و پيمان به ارشاد و جهاد يارها بود                هر آن خيري ز دنيا پر بها بود به شرق و غرب دنيا تا شمالش           از ايشان برد شيطان گوش مالش به غربت رفته بهر دين رهبر                به قربت رفته نزد حي اكبر چه اخلاص درون در دين اسلام             به اخلاص درون در كار و احكام از اين رو مشت آنها گشت خرمان             شده خرمانشان خارج ز سامان از اين بو بود رهبر قدر آورد              (لعل الله قدر) به در آورد از اين رو چندي از آيات قرآن          به ياران نبي گشتي ثنا خوان خصوصاً آيتي در آخر فتح                سرودي بر محمد بهترين مدح از اين رو بيعه الرضوان ياران                  رضاي حق سرود از روزگاران محمد خود رسول رهبر عام               همه ياران او خدام اسلام مپرس از آيت توبه كه چون است          ثناي حق نشان سابقون است مهاجرها و انصار غياري                فداكاران فقير و شخص دارا سپس بر تابعين نيك رفتار                  رضاي حق بيامد بهر اخيار دگر مدح و ثناهاي خصوصي           به آيات خدا بر ذات قدسي از اينها گشت ﴿أنتم خير أمة﴾           نشان عز و شان جمله امه بيا در بحث ياران خصوصي               شرافت كارهاي بهره قدسي بيا تو پيش يك يك يارهايش             خلافت پايه هاي پر بهايش كه بر طبق مقام شاه رهبر                  خليفه مي شوند يك بعد ديگر به اين حجت شود بوبكر صديق            به اول جانشين وي به تحقيق در اول روز نائل شد به تصديق          به صديقين شدي داخل به تحقيق همان صديق كامل در كمالات              كه ياور بود و يارش در مجالات به صرف حال و مال و بهره ي خويش       مبادا سينه ي سرور شود ريش رفيق يك دل و دلدار و يارش            رفيق راه و منزل، يار غارش رفيق راه در طي مسافات                حرس مانند در دفع خلافات به جان و جاه و حال و مال يك سر           سپر بودي به گرد شاه انور خليفه ي اول ابوبكر صديقt: از اين رو بود رويش سوي صديق          شدي سرچشمه ي انوار تصديق در آن دم خسته شد جسم عليلش           به امرش در امامت شد وكيلش امامش كرد و شخصاً اقتدا كرد           به يارانش امام اهتدا كرد ره ياران صاحب صدق و تصديق            همه بستند الا باب صديق كسي دارد امامت در حياتش                  نشايد عزل او بعد از مماتش علاوه نص قرآن داد بشري                كه امر مسلمين باشد به شوري پس از دفن رسول اندر سقيفه            به شوري شد همان سرور خليفه عمر چون دست خود در دست او داد        به او بيعت نمود و گشت دل شاد جميع حاضرين آن جماعت                 به وي كردند بيعت در خلافت همين بيعت بود كافي در اين كار            نشايد بهر دانا هيچ انكار پس از عقد سقيفه اهل اطراف            ز انصار و مهاجر جمع اشراف كه اهل حل و عقد شهر بودند            همه تقديم بيعت را نمودند به جز اين نوع بيعت در حقيقت          نبوده در جهان بهتر طريقت فداي دست آن گردم در آن دم            كه بيعت كرد با صديق اكرم فداي حيدر كرار گردم                  كه با صديق سرور گشت همدم كه بعد از چند روزي سوگواري           برون آمد ز خانه بهر ياري به صد اعزاز و اكرام و شرافت          تعاون كرد در كار خلافت شدي ياور ز دفع اهل رده               اطاعت كرد در كوتاه مده همانا در قتال بن حنيفه               بكردي ياوري با آن خليفه بشد بر باد آن دجال كذاب                  نماند از قوم او نه آب و نه تاب همانا لشكر قسم اسامه                 فرستادند با صدق و سلامه زهر سو آفرين كردند عالم                  كه روح كفر در آن بوم كشتند برفتند و به عزت باز گشتند                چراغ دين حق گشته جهان تاب به دفع رده و امحاي كذاب                  از اين اقدام در اولاد آدم به اندك مدتي بي درد و آزار               نمودي خاطر مردم به گلزار به حسن سيرت و شيرين كلامي             بچسبانيد اوضاع نظامي مدينه جمله چون گلزار گرديد           مقام عزت ابرار گرديد چو در جنگ يمامه كشته شد بس           ز قرآن خوان و حافظهاي اقدس عمر در فكر جمع جمله قرآن             كه مكتوب است در جاهاي بي شان تحرك شد كه تا بوبكر صديق             كند جمعش به پر عزمي به تدقيق به ظرف مدت يك سال كامل           نوشتندي همه قرآن شامل به روي پوست آهوي مصفي                به دست كاتبان سينه اصفي همان مجموعه مانده پيش صديق           به محفوظي به مكتوبي به توفيق علي چون شب چراغ افروز بودي           براي دين بسي دلسوز بودي نمي گشتي جدا از كار مردي                 نديدي كس ز حيدر سينه سردي چرا چون سيرتش چون مصطفي بود          هميشه طالب صدق و صفا بود بميرد آنكه نامردي بگيرد                  ز مردان رخنه ي سردي بگيرد كه نامردي ز مردان خيلي دور است           دل مردان هميشه پر ز نور است رضاي ذات حق بارد چو توفيق            به اندك مدتي از فيض توفيق به جان پاك آن بوبكر صديق                 بسي خدمت به دين بنمود صديق خلافت عمرt: مهمتر خدمتش آن نيك بنياد                 عمر را در خلافت كرد آزاد علي نرم و علي دل گرم و عاطف          همي جوشيد از او نور عواطف عمر با هيبت و پر شخص بودي            همه كس ز او به حال ترس بودي به حال مردمان اهل آن روز                 عمر بودي مناسب در شب و روز عمر با حزم و عزم و دور ز وسواس           شده مشغول كار خود به اخلاص چو ديدي اضطراب قلب در ناس            مجهز كرد جيش ابن وقاص مدائن را به همت فتح بنمود                به سلمان كار و بارش كرد محدود به امر جنگ و سوق الجيش بيدار             حدود كار را دادي به سر كار به شور و شوق صحب پاك افكار           شدي دنياي او دنياي پر كار به اندك مدتي او كارها كرد                كسان از ناكسان بد رها كرد به عدل و داد و تدبير مهمات           كرامت زنده شد، بي قيمتي مات سپاه او جزيره پاك فرمود                  دگر فكرش فتوحات ديگر بود به جيش او عبادان تا به اهواز             جنوب خاك ايران تا به شيراز عراق پر فوائد تا شمالش               به اسلام شاد و واصل تا كمالش به سال هجده ي هجري پر نور            گرفتي شهر زور آن جيش منصور عزيمت كرد به سوي فتح ايران           به شمشير شرافتمند شيران به هر جا رفت عدلش آن در آن جا            نماندي بين مردم كار بي جا عراق آورد زير حكم اسلام               سوادش كرد وقف مسلمين عام عبادن تا مدينه حد غربي               زكوفه تا به حلوان حد شرقي مبادا فاتحان دنيا پرستند                 ز ارشاد و جهاد حق نپرستند فتوح ملك شام و ماورا كرد                 به قصد خاك اردن حمله ي برد فلسطين جملگي بيت المقدس              بيامد زير حكم دين اقدس عمر خود رفت و فرمودي زيارت           زيارت بهر دارينش تجارت همانا فتح ملك مصر فرمود                  همه مردم در آن عالم بياسود به فتحش پر شد از انوار اسلام          به علم عالمان دين و احكام خلاصه فتحها در عصر او بود             كه توفيق خدا در نصر او بود مرتب كرد كار و بار اسلام                  به عدل و علم و عقل و نشر احكام از او دار القضا معمور كردند              ز مردمها رضا مشهور كردند به كوفه خود فرستاد ابن مسعود             محدث، عالم معروف دين بود به استقرار شخص ابن مسعود             فرودي علم در اشخاص مشهود ابو موسي قضاي بصره را داد                به نص نامه ي او گشت دل شاد فرستادي به شام ابن جبل زود           كه شخصي جامع علم و عمل بود ز مكه لكه ها برداشت از دل                 ز حكمت پر نمود هر جا و منزل يمن پر يمن و پيروزي به او داد            بلاد مصر عصري شد به ارشاد به هر جا ميفرستادي به همت            كسي داراي عقل و علم و حكمت نباش مخفي از جمهور ياران                 بماند چون سند در روزگاران كه حيدر ياور شخص عمر بود             به هر دم خواستي مي آمدي زود فداي عقل و علم و فضل حيدر            سرم، چون بود با حق يار و ياور به كار حرب و سوق الجيش ابطال             وزير و مستشار شد به هر حال به قصد آن مودت باد معلوم                 به عقدش كرد بنتش ام كلثوم تولد شد از او آنجاب چندي                 پسر با دختران ارجمندي كه از (جني) نبوده ام كلثوم               ز نسل حيدر زهرا است معلوم فداي حيدرم چون با عمر بود            هميشه چون درخت پر ثمر بود عمر در عهد حكمش كارها كرد            امور دين به اوج منتها برد به شرق و غرب شد جا گير اسلام          فروزان شد كلام علم اعلام در آن ده سال ايام خلافت               جهان شد مثل جان پر لطافت به آخر شد مشرف از سعادت              چشيدي از عطا شهد شهادت ز عقل و علم و عدل و حزم و عزمش       در آن اوقات آمد ختم قلمش به شوري امر فرمود از شرافت           معين تا شود صاحب خلافت كه شوري نص قرآن كريم است             مطيعش صاحب عقل سليم است خلافت عثمان علي با اهل شوري با شرافت                 معين كرد عثمان در خلافت علي گر داشتي ميل خلافت                نبودي كس مخالف در لياقت اگر حيدر نمي بودي موافق                  نمي شد نصب عثمان در حقايق ولي دانست عثمان عين اين است          امين و مومن و صاحب يقين است از اين رو حيدر كرار ميدان                اعانت كرد در تعيين عثمان حقيقت بود عثمان شخص موثوق            ز دل برداشت داغ فوت فاروق پس از تعيين او با صدق كامل           به عقل و عدل و علم و حلم شامل مي آمد بهر دين نصر و فتوحات          توسع كرد ملك دين مساحات به شرق و غرب واصل نصرت و فتح             ز هر جا مي رسيدي ناشر مدح فتوحات سپاه جمله اصحاب               شدي و اصل به ملك باب الابواب خليفه آن امين سر رهبر                سپاهي بود در جيش مظفر نزاعي درك كرد از بين اصحاب           به هنگام تلاوت با تب و تاب حذيفه فهم كرد آثار آن كار                نشايد بهر دين شاه مختار سوار مركب مخصوص گرديد            نياراميد تا عثمان را ديد بيان فرمود شخصا پيش عثمان            كه درد پر خطر آمد به قرآن مسلمانان به يك لهجه سراسر            تلاوت كرده قرآن در همه در سپس عثمان به مرد چست و چالاك          معين كرد يك لجنه به ادراك علي بر لجنه خود سردار باشد           هميشه حاضر آن كار باشد به امر حضرت عثمان عارف               بشد حاضر همه جور از مصاحف عثمان مصحف كه جمع آورد صديق          بيارندش براي جمع و تحقيق مبادا آيتي يا كمتر از آن                 شود ناقص از آن آيات قرآن نويسندش به لهجات قريشي               چنان نازل شد از اعلام عرشي سواي آن شود ثابت به هامش             نگردد ضايع از انسان طائش به اين ترتيب شش نسخه مكمل            نوشتندي ز قرآن منزل فرستادي به مركزهاي اسلام                  به مصر و مكه و بحرين با شام به شهر كوفه بر اشخاص اعلام            جهان پر شد ز فيض نور اسلام يكي بهر مدينه ذي مقام است كه             حسب العرف نام آن (امام) است دگر با اتفاق جمله ياران                  بسوزانيد مكتوبات قرآن علي مرتضي چون ابي مسعود              موافق در قضيه آمدي زود هزاران رحمت حق باد بر او                 بر اهل لجنه ي منظومه ي او كه عالم را رهانيد از خلافات           كه سد شد بر مصاحف راه آفات حذيفه آن امين سر رهبر                رضاي حق بر او چون گشت رهبر سه باره شد سراي باغ جنت                  دو بار ديگرش در عهد حضرت خريد (بئر رومه) بهر ياران                جهاز جيش عسرت با دل و جان همين بار سوم از جمع قرآن                 به تاييد علي از روح رضوان بدانند اهل دين اول به آخر                علي با حق بود باطن به ظاهر اگر عثمان نمي بودي همان طور          علي با او نمي رفتني به هر دور كه عثمان بود صاحب معنويات            به ايمان و حيا صاحب كرامات سراسر فيض حق بودي وجودش              كه جودش بود همراه سجودش وز اين بودي حبيب شاه معصوم           بداد او را رقيه و ام كلثوم نبودش در امور حق قصوري               نبودش در امور دين فتوري ولي اهل نفاق و ميل غوغا                  نمي خواهند جز طاووس و ببغا همي ميرند بر صورت پرستي              همي گيرند راه و رسم پستي منافق بود در جنب و جنوبش             كه طاعاتش شمردندي ذنوبش هميشه در مقام فتنه خواهي                 نمي جويند الا رو سياهي جنوبش اتصال اجنبي بود                به دل دشمن به آيين نبي بود به مدتها نهان اندر نهفته                 به صورت خوب و سيرت مار خفته به فرصت آمدندي بر ديارش                  شدندي آتش سوزان دارش قضا بود و قدر در روز و در سال            نمي دانست كس اين نوع احوال و گر نه دفع غوغا بود آسان                نمي گشتند از چارش هراسان علاوه ذات عثمان نهي فرمود             ز دفع زمره ي اشرار نابود چو غوغا گرم گشتي اندران بين          فرستادي علي امداد ابنين رسيدندي و كار از بين رفته                گزندي لقمه ي خود مار خفته ختام كار استشهاد عثمان               بشد وقتي تلاوت كرد قرآن قضا آمد نماند چاره در كار                به طبق عادت سلطان قهار چو استشهاد عثمان منجلي شد            خلافت حصر در مولي علي بود خلافت علي جميع اهل حل و عقد اسلام               به  او بيعت نمودندي به اكرام علي با رتبه ي عز و شرافت                 نشستي بر سر تخت خلافت علي نعم الولي صاحب معالم                 از او گشتي منور قلب سالم علي پاكيزه و پاكيزه اخلاق                 به مردي فرد بود از روي آفاق قريشي، هاشمي، عالي نسب بود           وليد خاندان خوش حسب بود علي ده ساله بودي وقت عصمت            كه وحي آمد به شاه عالي همت ز معصومان علي اول بشر بود            به نيل نور ايمان خوش ثمر بود علي در مكه تا اوقات هجرت             ملازم بود دائم نزد حضرت شب هجرت فداكارانه آمد                به رختخواب آن جانانه آمد علي (من كنت مولاه) به جايش            (فمولاه علي) شد جزايش پس از هجرت به ميدان مواخات           برادر بود با سردار سادات به علم نحو دين را حفظ فرمود          جميع قاريان را كرد مسعود به علم و حلم و اوصاف جميلش           بسي كم بود در دنيا مثيلش ز خدمتهاي برجسته به ياران                نبوده مثل او در روزگاران شريف آمد وجودش در شرافت              به نكته فرد بود اندر لطافت شرف در عقل و علم و دين و اخلاق            بود مر مرد را در روي آفاق فريد عقل و حكم و علم بودي            فريد غيرت و پر حلم بودي  به ميدان امانت مرد بودي                 به وجدان كرامت فرد بودي يكي اينها بشد در او محقق                 نبايد بر زبانش غير از حق بپرس از مجلس و محراب و منبر          ثنايش بر همه ياران رهبر ابوبكر و عمر ورد زبانش               به عثمان مي شدي شيرين دهانش اگر همدم نمي شد در وقايع                 تلف گشتي شرف در كار ضايع جز از بحث ثنا و مدح ياران                نشد صادر از او در روزگاران حقيقت كار مردان جمله مردي است            نه چون نامردها گفتار سردي است رضاي حق ببارد مثل باران                  به جان حيدر و ارواح ياران در آخر دست ناپاك خوارج               كه بودي دست پست ديو مارج كشيده شد به سه اشراف الناس           علي و معاويه با عمرو بن عاص شهادت يافت حيدر از همان دست          دوم مجروح و سوم بي جفا رست قضاي حق چنين بود از سعادت            بنوشد حيدر از آب شهادت چو ياران خودش عثمان و فاروق          كه بودندي يكايك مرد موثوق خلافت حسن پس از مرگ علي عهد حسن بود            حسن سر دسته ي عالي رسن بود شبيه جد خود بودي به صورت             نه در صورت فقط با ربط سيرت مسلمانان همه بيعت نمودند                 هم از اخلاص خود پيشش فزودند حسن گر چه امام مجتبي بود                 در آن عالم قرين مرحبا بود به فكرت رفت از نور لطافت             كه صلح آمد اساس هر شرافت بسي خير است حفظ جان ياران            ز آزار دهان زخم ماران به چندين شرط شرعي صلح فرمود          تنازل از خلافت نشر بنمود معاويه گرفت از او خلافت               به رسم صلح و آداب لطافت كه او هم بود از اصحاب رهبر           به ام المومنين بودي برابر يكي هم بود از كتاب رهبر                  ميان كاتبان مانند حيدر قريشي نسبت و عبدالمنافي                  خلافت را نمي بودي مسافي به او فرموده بود آن شاه عادل             خطاب حق (إذا ملكت فاعدل) به عالم اين قضيه كرد اثبات               كلام حضرت مولاي سادات ز (ابني سيد) پيش از (سيصلح)          دوا فرمود قلب مرد صالح مراد اين بود آب پاك رهبر                 به اين دنياي دون نبود مكدر مر آنها را سلطنت در دين كافي است دعاشان       بهر دل چون ورد شافي است كبار اولياي روي عالم                 از ايشان بود معلوم و مسلم كه بر ارواح جمله نيك كاران           ببارد رحمت حق مثل باران اهل بيت حضرت چون طي بحث يار نيك صيتش              مناسب شد كلام از اهل بيتش همان بيتي چراغش زيت نور است          درون اهل بيتش چون بلور است همان بيتي به حق بيت رسالت            دواي عالم از درد ضلالت همان بيتي ز انوار رسالت                  همه عالم رهانيد از جهالت خدا نسبت به رهبر حكمها داد           به وجه اختصاص پربها داد بسي واجب بر او مخصوص لايق             حرام آمد بر او بعضي حقايق همانا از مباحاتش صفي بود                 كه آن حضرت به آنها مكتفي بود چو هجرت كرد بعد از عمر پنجا          مهماتش بسي آمد در آنجا كه ازواجش زياد از مردمان بود             كه بر عاقل بسي از حكمت افزود يكم حكمت در آن تكثير اصهار           كه گشتندي معين شاه ابرار دوم از نشر احكام زنانه               حرام و واجبات اندر ميانه سوم از بهر تشريعات بر ناس            نياييد بر درون ناس وسواس چهارم دفع فتنه اندران بين                كه بر رهبر بشد چون فرض بر عين ز پنجم رحم بر اهل رضاعه                  نيفتد اهل بيتش در اضاعه علاوه گر بود ايمان سالم               نماند شبهه اندر قلب عالم شدندي جمله اهل خاندانش               همه اندر حمايه در ضمانش كه مي باريد بر اهل مقامش                 هميشه از خدا نور سلامش نساء صالحات طيباتش               به دل با او شدند از رغباتش خطاب (يا نساء) آمد ز باري                اضافه بر بني چون نور ساري خطاب ذات باري با نسا بود                 مضاف همدم صبح و مسا بود به دو نهي و سه امر از بهر ايشان          همه شايان اهل بيت ذي شان خطاب حق به اهل بيت حق بود            اطاعت در خطابش مستحق بود اراده صادر از دربار اقدس                 نماند رجس بر اهل مقدس نباشد دامن ازواج رهبر                ز رجس طبع نامردي مكدر چون تطهير از خدا آمد مكرر            بود دامان ازواجش مطهر از اين دستور رباني كه آمد                حجاب رحمت و عصمت بيامد خدا با رهبر خود مهربان است به            شانس آنچه مي شايد همان است كسي بر عرش معراجش بلند است           نباشد شبهه فرشش ارجمند است نه تنها امهات المومنين پس                كه اهل خدمتش باشد مقدس طعام پاك اندر ظرف پاك است            اگر چه اصل جمله عين خاك است جميع خادمات بيت رضوان                فرشته خلق در خان و در ايوان نه ام المومنين بل خادماتش                بود پاك از هوا ذات و صفاتش براي خدمت اندر بيت رضوان             نشايد جز كسي عالي چو كيوان نشايد همنشين ذات والا                 مگر از اهل خير خلق بالا همه پاكيزه و پاكيزه اخلاق                 كنيز و خانم و سردار آفاق خصوصاً آن عفيفه                       كه پرورده به انوار لطيفه ز بيت حضرت صديق انور                 كه خود بودي فدايي بهر و رهبر حميرايي به معصومي رسيدش              به وصلش از قضا آمد نويدش به دل پرورده ي تاديب صديق            قرين علم و حلم و نور تصديق به حق شايسته ي مولاي رهبر             كه نوراني بود لايق به انور جليس شاه دور از عيب بودي             انيس ماه نور از غيب بودي قريب از همدم تنزيل لا ريب             قرين ملهم اسرار از غيب به صدها آيت و اخبار رهبر                 به توي دل كه خود مي خواند از بر معيده درس احكام شريعت                به زنها اهل نصر و اهل هجرت همين استاده با اسناد حق بود          كه ارشادش همه ارشاد حق بود در اين نور بصيرت ظلمت دل             نماند جز به نزد مرد جاهل همان صديقه ي صديق اكبر               بود شايسته ي دربار رهبر ولي شيطان به مكر و درد وسواس             بود دائم قرين قسمتي ناس چو گشتي همدم و هم فكر ابليس          چو ابليس است در القا و تلبيس در آن دربار مملو از فرشته                همه در ضد دين حق نشسته ولي حق از عنايت چند آيت                  فرستادي برائت از دنائت چو حق در عصمت و پاكي گواه است        يقين (ابن ابي) رويش سياه است همنشين بس خدا كردي عنايت             برائت داد از منصوص آيت به قول حق كسي تصديق دارد             خيال بد به دل هرگز نيارد پس ار خواهي ز بدبختي رهايي           مشو تابع به ارباب منافي كه فرض است اعتقاد مرد مسلم           بود از فكر ناهموار سالم به حكم نص قرآن معظم                  به قول حضرت مولاي اكرم نصيحت واجب آمد بهر يزدان             براي مبدا دين يعني قرآن براي رهبر عالم محمد                  براي پيشوايان ممجد براي عامه از افراد اسلام                  ز اهل التزام دين و احكام ادب با اهل بيت ذات رهبر                  ادب با زمره ي ياران سراسر از ايشان بود نشر دين اسلام                خصوصاً با خلافت كار اعلام ادب با اولياي دين رهبر               از آنها قلب عالم شد منور ادب با جمله اهل علم اصلاح             شب تاريك را بودند مصباح ادب با هر كه دارد خدمت عام           به اهل احترام دين اسلام ديدگاه مرحوم ماموستا ملا محمد ربيعي ((معاصر)) متوفي 1375 هـ شمسي  درباره خلافت و امامت  و فضيلت اصحاب و اهل بيت پيامبر صلوات الله عليه و عليهم اجمعين خلافت و امامت 1.