قواعد ناب

در تعبير خواب

القواعد الحسنى في تأويل الرؤى 

(40) قاعده در آموزش تعبير خواب

با مثالهای واقعی در گذشته و حال 

تأليف:

عبدالله بن محمد السدحان

 

با مقدمه:

شيخ: عبدالله بن عبدالرحمن الجبرين

ترجمه:

إسحاق بن عبدالله دبيري العوضي

1427/1385هـ

فهرست مطالب

مقدمه دانشمند بزرگوار دکتر عبدالله بن عبدالرحمن الجبرين

 

الحمد لله وحده وصلى الله وسلّم على محمدٍ وآله وصحبه، وبعد:

کتابی را که برادر عبدالله بن محمد السدحان نوشته است، خواندم.

خداوند متعال او را توفیق دهد و به راه راست هدایتش کند که براستی کار نیکی انجام داده و فائده رسانده و بر مراد دست یازیده است. و چیزهای زیادی را که به خواب و رؤیا تعلّق دارد توضیح داده و کیفیّت تعبیر و آنچه که معبّرین در تعبير آن موفق شده‌اند، و راههای شناخت آنان به تعبیر خواب و آنچه را که معبّر حق دخالت در آن ندارد، بیان کرده است. و واقعاً نویسنده از سر دانش و لیاقت از عهده مطلبی که انتخاب کرده برآمده است، و به بسیاری از اهل خواب و رؤیا، و به بسیاری از معبّرینی که در این عصر و زمان زیاد شده‌اند، برخی اصابت می‌کنند و بیشتر به خطا می‌روند فائده رسانیده است. چون تعبیر همچنانکه نویسنده ذکر است بر اجتهاد و نظر و دقّت فکر اعتماد دارد.

والله أعلم. وصلى الله على محمدٍ وآله وصحبه وسلم

نویسنده: عبدالله بن عبدالرحمن الجبرین

مقدمه شيخ: عبدالله بن سليمان المنيع

الحمد لِلّه عالمِ الغيب والشهادت يختص مَن يشاء مِن خلقه بفضله وكرمه وإلهامه. أحمده وأشكره وأثني عليه بما هو أهله وبما هو حق قدره وأشهد أن لا إله إلاَّ الله وحده لا شريك له وأشهد أنّ محمداً عبده ورسوله ص وعلى آله وأصحابه أجمعين وبعد:

بخت یارم بود که بر مقاله گرانقدر جناب شیخ عبدالله بن محمد بن عبدالرحمن السدحان به عنوان «القواعد الحسنی فی تأویل الرؤی» اطلاع یافتم که شامل چهل قاعدة کلی در تعبیر خواب و مجموعه‌ای از مثالها می‌باشد که بر صحّت این قواعد و بر نیاز مبرم به آنها از جانب کسانی که خداوند متعال نعمت فقه تأویل و تفسیر خواب را به آنها بخشیده است، تأکید می‌کند.

در این مقاله تفکر نمودم و آن را بر آمده از مهمترین مصادر تشریع یعنی؛ کتاب و سنت یافتم و مایه گرفته از نظر و آرای انبیاء و رسل خدا نسبت به تفسیر و تأویل خواب و اینکه خواب را جزئی از وحی قلمداد کرده‌اند، دیدم و آن را موافق نظر سلف صالح همچون ابن سیرین و غیر او که در مورد تعبیر و تفسیر خواب دارند، یافتم.

واقعاً شیخ عبدالله در کتاب ارزشمندش در راه سلف گام برداشته است به دور از زیاده‌روی و کوتاهی در تأویل (بدون اینکه از حد اعتدال تجاوز کند) و به دور از آنچه که برخی از مدعیان علم از بدعت‌گذارها و متصوفه و مدعیان علم بر جهان هستی و علم بر مکانهای حوادث ادعا می‌کنند.

کتابی است گرفته شده از منابع تشریع و از شیوه و روش پیامبرمان حضرت محمد ص در تأویل و تعبیر خواب و رؤیا. هیچ زیاده‌روی، کوتاهی و غلوّی را در این مسلک الهامی از جانب رب العالمین انجام نداده است.

و مؤلف آن، شیخ عبدالله السدحان دارای عقیدة سلفی است که از هر گونه بدعت، ترّهات، چرندیات، اشتباهات و ادعاءات پوچ و باطل بری است. او شخصیّت دانشمند، صالح، با تقوا، معتدل و دارای گرایش سالم و در قول، عقیده و عمل به سنت محمد مصطفی ص ملتزم است.

بی‌شک این کتاب گرانبها چراغی خواهد شد برای هر کس که وارد میدان تفسیر و تعبیر خواب می‌شود و از نور آن بهره‌مند می‌گردد.

تا قواعد و اصول آن نقطه آغاز تأویل و تغذیه الهام و دروازه ورود به علم تأویل و تفسیر خواب واقع شود.

بی‌شک این کتاب گرانقدر از مهمترین مراجع علمی در علم تفسیر و تعبیر خواب خواهد شد. من کتاب مستقلی را در قواعد تعبیر خواب جز این کتاب نمی‌شناسم. پس این کتاب پیش افتادة مبارک، گردآورنده‌ای پراکندگىهای یک علم، ساز و برگ کسی که در تأویل و تعبیر خواب استعداد دارد و تصحیح کننده‌ی راه و روش کسی است که بدون دلیل وارد این علم می‌شود. از خداوند متعال مسألت می‌نمایم که این کتاب را در ترازوی حسنات مؤلفش قرار دهد و عملش را برای خود خالص گرداند که او پشتیبان و مددکار است.

       به قلم / عبدالله بن سليمان المنيع

مقدمه مؤلف

الحمد الله رب العالمين والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين نبينّا محمدٍ وعلى آله وصحبه أجمعين وبعد:

قبل از شروع به تألیف این کتاب (القواعد الحسنى في تأويل الرؤى) مدتی زیادی تردید داشتم به خاطر عظمت شأن و منزلت رؤیا، و هم به خاطر اینکه معبّرین بسیاری در این اواخر با اجتهادات مختلف به آن پرداخته بودند. اما بعد از استخاره با خدا و مشورت با علماى بزرگوار و تشویق آنها تصمیم گرفتم که به این موضوع مهم بپردازم. چرا که نه در حالیکه امامانی از اهل حدیث در تصنیفاتشان موضوع مستقلّی را به آن اختصاص داده‌اند و پیامبر ص به آن اهتمام ورزیده و بر آن حریص بوده‌اند. هرگاه رسول الله ص از نماز صبح فارغ می‌شد، رو به اصحاب کرده و می‌فرمود: «هل رأى أحدٌ منكم البارحة رؤيا»[1] «آیا کسی از شما شب گذشته خوابی دیده است». یا می‌فرمود: «من رأى منكم رؤيا فليقصّها أعُبّرها له»[2] «هر کس از شما خواب دیده بازگوید تا برایش تعبیر کنم».

حرص پیامبر ص بر این مسأله در حالیکه وحی بر وی نازل می‌شد دلالت می‌کند بر اینکه تعبیر خواب در عصر ما به دلیل قطع وحی و نیاز ما به پیامهای نویددهنده. از اهمیّت بالاتری برخوردار است. عباده بن الصامت س گفته است: از رسول الله ص در مورد این آیه سؤال کردم که خداوند می‌فرماید: ﴿Oßgs9 3“tô±ç6ø9$# ’Îû Ío4qu‹ysø9$# $u‹÷R‘‰9$# †Îûur ÍotÅzFy$# 4 Ÿw Ÿ@ƒÏ‰ö7s? ÏM»uHÍ>x6Ï9 «!$# 4 šÏ9ºsŒ uqèd ã—öqxÿø9$# ÞOŠÏàyèø9$# ÇÏÍÈ﴾. (یونس: 64).

«در زندگى دنيا و در آخرت، شاد و مسرورند; وعده‏هاى الهى تخلف ناپذير است! اين است آن رستگارى بزرگ!».

پیامبر ص فرمود: (از روزی که این آیه نازل شده کسی جز تو در مورد آن از من سؤال نکرده است. منظور از بشری در آیه، رؤیای صالحه‌ای است که آدم خودش می‌بیند یا به خواب دیده می‌شود)[3] و فرمود: «لم یبق من النبوّه إلاَّ المبشرات» «از نبوت جز مبشرات چيزى باقى نمانده است. عرض کردند مبشرات چیست؟ فرمود: «رؤیای صالحه است»[4] و فرمود: (هر گاه آخر زمان نزدیک شد تقریباً خواب مسلمان دروغ از آب در نمی‌آید)[5].

به همان اندازه که خواب اهمیت زیادی دارد، به وجود آوردن تعبیرکنندگان متخصصینی نیز از اهمیّت بالای برخوردار است.

متخصصینی که رمز و راز رؤیاها را باز کنند، و بر درک و فهم آن رموز و گردآوری عناصر آن، توانائی داشته باشند، و بتوانند خواب را با دنیای واقعی بینندة خواب ربط دهند تا معنی کلّی خواب درک گردد، به اضافه‌ی شناختی که بتواند تمام رموز سابق را در برگیرد و آن را به دنیای حاضر پیوند دهد، و همچنین این متخصصین نیاز دارند به اینکه خود را از موانع تعبیر و قید و بند روش معبّرین رها سازند، و این امر می‌طلبد که تعبیر خواب از زوایای مختلف، و در خلال معانی جدید که قبلاً به کار گرفته نشده، بررسی شود تا این روش بحث، متخصّص را به تصحیح و مرتّب کردن رؤیا رهنمون شود که با حقیقت زندگی ما سازگاری داشته، و با احکام شرعی مخالفت نداشته باشد و این، به هیچ وجه به معنای دعوت به خروج از اقوال معبرین گذشته نیست، بلکه دعوت به نوآوری در روشهای است که کسانی که در علم تعبیر از ما پیشی گرفته‌اند، به آن دسترسی پیدا نکرده‌اند. کسانی که مناسب با زمان و مکان و واقع زندگی خودشان اجتهاد کرده‌اند.

بنابراین تمنا دارم که هیچ کس در طعن به گرایش این کتاب شتاب نکند.

و به بهانة اینکه مخالف با چیزی است که بر عموم حاکم است، استفاده از آن را ترک ننماید. چون حکمت گم شدة مؤمن است و فقط حق، شایستگی تبعیّت دارد. آفرین بر این گوینده که می‌گوید:

از زخم زبان بدگویان نجات پیدا نخواهم کرد، ولو اینکه در غاری در کوه صعب العبور سکنی گزینم. چه کس از (دست و زبان) مردم خلاصی می‌یابد، ولو اینکه خود را در بین بالهای کرکس مخفی کرده باشد.

وصلی الله وسلّم علی نبینا محمدٍ وعلی آله وصحبه ...

پيشگفتار

اهمیّت بحث رؤیا:

گفتگو از رؤیا، قواعد و أحکام آن دارای اهمیت زیادی است مخصوصاً در این دور و زمان که حق با باطل در آمیخته است، و کسانی از رؤیا و تأویل آن، صحبت می‌کنند که اهل این کار نیستند.

عواملی که من را تشویق کرد تا به این امر مهم بپردازم مختصراً به ترتیب زیر می‌باشند:

1-  غلوّ بعضی در تقدیر و احترام رؤیا و بالا بردن منزلت آن به جای که شایستة آن نیست، تا جای که آن را تشریع می‌پنداشتند و بوسیلة آن شرع خدا را نقض می‌کردند و بر اساس خوابی که می‌دیدند حلالی را حرام، و حرامی را حلال می‌کردند، و مدعی می‌شدند که بر بعضی از غیب، علم پیدا کرده‌اند.

2-  تحقیر و کوتاهی بعضی نسبت به شأن و منزلت رؤیا که هیچ ارزش و قیمتی برای آن قائل نبودند، و آن را سخن پیرزنان، خرافات و افسانه به حساب می‌آوردند.

3-  جهت توضیح و بیان حدّ وسط در مورد رؤیا به نحوی که نه تندروی باشد، و نه کندروی. چون رؤیا همچنانکه وحی و تشریع نیست، بیهوده و دیوانگی نیز نیست، بلکه بعضی از آنها حق، و بعضی باطل می‌باشد.

4-  به خاطر ارتباط رؤیا با واقع و زندگی مردم. خیلی‌ها مخصوصاً خانمها از آن بسیار صحبت می‌کنند. عوامل فوق من را واداشت تا به توضیح و بیان رؤیا بپردازم.

ارزش رؤیا و اهمیّت آن در اسلام:

برعکس کسانی که برای خواب هیچ قدر و وزنی قائل نیستند، خداوند متعال برای خواب منزلت عظیم و اهمیت زیادی قرار داده است، که در فواید آتیه‌ی رؤیا، آن را به وضوح می‌بینی.

1- فائده رؤیا هموا کننده راه وحی است:

عائشه ل می‌فرماید: (اول چیزی که وحی رسول الله ص بدان شروع شد رؤیای صادقه بود. پیامبر خدا ص هر خوابی را که می‌دید مثل سپیده‌ی صبح آشکار می‌شد...). و در حدیثی دیگر پیامبر ص می‌فرماید: «الرؤیا جزء من ستٍ وأربعین جزءاً من النبوة»: «خواب جزءی از چهل و شش جزء نبوت است».

و دلیل اینکه رؤیا جزئی از نبوت است، این است که در خواب چیزهای روی می‌دهد که انسان در دنیای واقعی از انجام آنها عاجز و ناتوان است مانند؛ پرواز کردن، زیر و رو شدن أشیاء و آگاهی یافتن از جزئی از علم غیب.

اهل حق اتفاق نظر دارند بر اینکه رؤیای صادقه حق و از جانب خداوند است. کسی آن را انکار نمی‌کند مگر اهل الحاد و جمعی از معتزله[6].

خطّابی گفته است: که در معنای رؤیای صادقه گفته شده است: رؤیای صادقه موافق با نبوت می‌آید، نه اینکه جزء باقی مانده از نبوت است. و برخی گفته‌اند: رؤیای صادقه جزئی از علم نبوت است، چون نبوّت اگرچه به پایان رسیده، اما علم آن همچنان باقی است. خطابی کلام خود را به قول امام مالک به پایان می‌برد که ابن عبدالبرّ آن را نقل کرده و از امام مالک پرسیده است: که آیا هر کس می‌تواند خواب را تعبیر کند؟ در جواب گفته است: آیا می‌شود نبوت را به بازی گرفت، پس گفت: رؤیا جزئی از نبوت است، و نبوّت را نمی‌توان به بازی گرفت؟ خطابی جواب داده که منظور امام مالک این نبوده که رؤیای صادقه نبوّت باقی مانده است، بلکه منظورش این بوده چون رؤیای صادقه از جهت اطلاع بر جزئی از غیب مشابه نبوت است، جایز نیست که بدون علم و آگاهی در مورد آن صحبت شود.

ابن بطال گفته است: اینکه رؤیا جزئی از نبوت است بر شأن و شکوه رؤیا می‌افزاید، ولو اینکه یک جزء از هزار جزء باشد. گفته می‌شود: که لفظ نبوت از لفظ (إنباء) گرفته شده است و (إنباء) در لغت به معنای إعلام و پخش خبر است، پس بر این اساس، معنا چنین می‌شود که رؤیا خبری صادق از جانب خداوند است، همچنانکه نبوّت خبری است صادق از طرف خداوند، که هیچ دروغی در آن روا نیست[7]. پس رؤیا در صدق خبر با نبوّت مشابهت پیدا می‌کند.

ابودرداء س از پیامبر خدا ص در مورد این آیه سؤال کرد که خداوند می‌فرماید: ﴿Oßgs9 3“tô±ç6ø9$# ’Îû Ío4qu‹ysø9$# $u‹÷R‘‰9$# †Îûur ÍotÅzFy$# 4 Ÿw Ÿ@ƒÏ‰ö7s? ÏM»uHÍ>x6Ï9 «!$# 4 šÏ9ºsŒ uqèd ã—öqxÿø9$# ÞOŠÏàyèø9$# ÇÏÍÈ﴾. (یونس: 64).

«در زندگى دنيا و در آخرت، شاد و مسرورند; وعده‏هاى الهى تخلف ناپذير است! اين است آن رستگارى بزرگ!».

(برای آنان در دنیا و آخرت بشارت (به خوشبختی است).

پیامبر ص فرمود: (ما سألني أحدٌ عنها غیرُک منذ أنزلت، هي الرؤیا الصالحة یراها المسلم أو ترى له): (از روزی که این آیه نازل شده کسی جز تو در مورد آن سؤال نکرده است (منظور از بشری در آیه) رؤیای صالحه‌ای است که یا مسلمان خودش آن را می‌بیند و یا دیگری به او خواب می‌بیند)[8].

فائدة 2 – رؤیا دلیل بر غیب و آخرت است:

کسی که در غیب و احوال آخرت شک دارد و یا دلایل بیشتری بر اثبات آنها می‌خواهد به رؤیا مراجعه کند که دلایل و مثالهای زیادی را می‌یابد.

* احیاناً انسان در واقع شدن عذاب بر روح شک می‌کند. در اتاقی پاک و خنک می‌خوابد، و در خواب برخلاف آنچه هست در درد و رنج می‌افتد، و با پریشان حالی در حالیکه عرق از سر و روی او می‌ریزد بیدار می‌شود، و در این هنگام پی می‌برد که گرما و حرارتی که در خواب بر روح وی واقع شده اثرش به مراتب از برودتی که در دنیای واقعی بر جسمش وارد شده است، بیشتر است. پس فوری باور می‌کند که نه تنها روح عذاب می‌بیند، بلکه رنج حاصل از عذاب روح آسایش و راحتی جسم را تحت الشعاع قرار می‌دهد.

و این، حال و وضع دنیا است. پس حال آخرت چگونه خواهد بود؟

* انسان از احوال آخرت تعجّب می‌کند، چون بخاطر در دسترس نبودن، عقل نمی‌تواند آن را درک کند، اما وقتی برخی از احوالات خواب را ملاحظه کند، تعجبش برطرف می‌شود. او در خوابی که مثلا ده دقیقه طول کشیده است، به کشورهای بسیاری مسافرت می‌کند. می‌بیند. می‌خوابد و کارهای زیادی را انجام می‌دهد که اگر بخواهد در دنیای واقعی آن کارها را انجام دهد، به چندین روز نیاز دارد. پس این کارها چگونه انجام یافته‌اند؟ چگونه برخی از نصوص را در خواب حفظ کرده است، و صحبتهای را که با بعضی از مردم انجام داده با وجود اینکه طولانی است هنوز به یاد دارد؟! آیا این، دلیل نیست بر اینکه احوال آخرت بر قلب بشر خطور نمی‌کند؟

3- فائده و سود عظیمی که از رؤیا حاصل می‌شود:

رؤیای صادقه از جانب خداوند است پس فوائد زیادی را در بردارد. از جمله:

* استواری، قوّت و نیرو بخشیدن خداوند به مؤمنین. بنابراین در حدیث صحیح آمده است: «أنه لا یبقی في آخر الزمان إلاَّ المبشرات، فقالوا: ما هي یا رسول الله، قال: الرؤیا الصالحة یراها المؤمن أو ترى له».

«در آخر زمان چیزی جز مبشرات باقی نمی‌ماند. عرض کردند ای رسول خدا (مبشرات) چیست؟ فرمودند رؤیای ...».

و همچنین در حدیث آمده است: «في آخر الزمان لا تکاد رؤیا المؤمن تکذب».

«در آخر زمان رؤیای مؤمن تقریباً دروغ از آب درنمی‌آید».

چون در این زمان که عدة یاوران رو به کاهش می‌رود و عدة دشمنان رو به افزایش، مؤمن نیاز بیشتری به تثبیت و مدد خداوند دارد.

* رؤیای صادقه سرآغاز خیر در امور آخرت است. برخی از مسلمانان همچون فُضیل بن عیاض، مالک بن دینار و جمعی دیگر از قدیم و جدید بوسیله آن به سوی حق هدایت شده‌اند، و در برخی نیز باعث افزایش ایمان و تقوی شده است. همچون اتّفاقی که برای عبدالله بن عمر م حاصل شد بوسیله خواب مشهوری که پیامبر ص آن را تعبیر نمود و فرمود: «نعم الرجل عبدالله لو کان یصلي من اللیل»[9].

«بهترین مرد عبدالله است اگر نماز شب بخواند».

بعد از این، عبدالله در شب نمی‌خوابید مگر مدت کمی.

* رؤیای صادقه سرآغاز خیر در امور دنیا نیز هست. همچون دلالت رؤیا بر روزی، بر علاج و ... نمونه در این مورد بی‌شمار است. چه بسیارند بیمارانی که با چشم خود می‌بینند آن فردى كه به او چشم زخم زده، و یا بر رازی دست می‌یابند که با گرفتن اثر آن فرد باعث شفایشان می‌شود[10].

عوامل تکرار شدن رؤیا:

1 ـ اهتمام ورزیدن صاحب خواب به چیزی که در خواب می‌بیند. اگر انسان به چیزی زیاد بها بدهد و در دنیای واقعی به آن مشغول شود بسا به آن خواب می‌بیند و این، ناشی از پریشان قلبی اوست. اگر به امور دینی مشغول باشد چیزی که مناسب آن است به خواب می‌بیند مانند؛ اصحاب رسول خدا که هر روز خوابهایشان را برای پیامبر ص بازگو می‌کردند. اگر به امور دنیوی مشغول باشد مانند: ازدواج، تحصیل و یا تجارت پس او اغلب چیزی را به خواب می‌بیند که با آنها مناسب و سازگار باشد.

2 ـ ناتوانی و عدم امکان دست یافتن بر چیزی: اگر در رسیدن به منظوری تمام درها بر روی انسان بسته شد فتح و گشایشی برای خود یا بدیل آن را به خواب می‌بیند. به همین خاطر است که زندانیها زیاد خواب می‌بینند، همچنانکه این مسأله برای آن دو زندانی که با یوسف ؛ زندانی بودند، اتّفاق افتاد. شاید برای آنها به نوعی باعث آرامش و استواری باشد.

یکی از آنها می‌گوید:

«اهل دنیا هستیم در حالیکه از آن خارج شده‌ایم. نه جزء مردگانیم و نه جزء زنده‌ها. اگر روزی زندانبان برای حاجتی پیش ما بیاید تعجب می‌کنیم و می‌گوئیم او از جانب دنیا آمده است. به رؤیاهایمان دل خوشى می‌کنیم و هر گاه شب را به صبح رساندیم اکثر گفتگویمان پیرامون رؤیاهاست.

3 ـ روی حکمت آن را از انسان مخفی نگهداشته است، اما انسان با طبیعت کنجکاوانة خود می‌خواهد بر معرفت آن دست یابد. (برای رسیدن به مقصود اگر فرد کنجکاو) فرد منحرفی می‌باشد به سوی کاهن و فالگیر و ... روی می‌آورد، و فراموش می‌کند که خداوند چهل روز نماز کسانی که پیش آنها می‌روند قبول نمی‌کند، و اگر آنها را تصدیق کنند کافر می‌شوند. اما مؤمن، به رؤیا روی می‌آورد. به آن امید که خداوند بوسیله آن نویدی یا پرهیز از شری را به او بنمایاند.

 

 

 

 

 

 

باب اول: چند مقدمه قبل از تأويل

 

انواع رؤیا:

رؤیا به سه نوع تقسیم می‌شود:

1-  کلام فرشته: این، همان رؤیای صادقه و بشارتی است از جانب خداوند برای بنده‌اش.

2-  کلام شیطان: این، رؤیای باطل از طرف شیطان برای غمگین کردن انسان است.

3-  کلام نفس: این، گفتگوی انسان با نفس خود در حال بیداری است، که آن را در خواب به صورت رؤیا می‌بیند، و هیچ تعبیری ندارد.

آیة: ﴿y7ßJÏk=yèãƒur `ÏB È@ƒÍrù's? Ï]ƒÏŠ%tnF{$# ﴾. (يوسف:6).

«و از تعبير خوابها به تو مى‏آموزد».

اقسام سه گانه‌ی رؤیا را شامل می‌شود. به کلمه (أحادیث) نگاه کن که خداوند آن را به صورت جمع آورده و نفرموده حدیث.

البیضاوی گفته است: ﴿y`ÏB È@ƒÍrù's? Ï]ƒÏŠ%tnF{$# ﴾. یعنی؛ تعبیر رؤیاها را به شما یاد می‌دهد. چون اگر کلام فرشته باشد رؤیای صادق است، و اگر کلام نفس و شیطان باشد، رؤیای کاذب.[11]

پیامبر ص فرموده است: (رؤیا سه گونه است: 1- رؤیای حق. 2- رؤیای حاصل از گفتگوی نفس انسان با خود. 3- رؤیای غم انگیز از جانب شیطان)[12].

و معبّرین به پنج نوع تقسیم می‌شوند:

1- برخی در تعبیر خود، یعنی در (نگرش انتخابی) فقط بر بعضی از رموز اعتماد می‌کنند. در این طرز نگرش حق صاحب خواب ضایع می‌شود، چون رؤیا یک واقعة متکامل و به هم پیوسته است که تجزیة آن به حال بیننده ضرر می‌رساند.

2- قسمی در تعبیر خود بر (نگرش توافقی) با کتب تعبیرگذشته اعتماد می‌کنند، در این طرز نگرش از دنیای واقعی صاحب خواب تجاوز و پا فراتر گذاشته می‌شود، چون دنیای واقعی هر نسلی با نسل دیگر متفاوت است.

3- بعضی در تعبیر خود تنها بر (نگرش الهامی) اعتماد می‌کنند و آن را از ویژگیهای معبّر قرار می‌دهند و این، بر خلاف رویّه‌ی سلف است، چون هیچ دلیلی بر صحت آن به دست نرسیده و عادت بر آن جاری نشده است.

4- برخی در تعبیر خود فقط بر (نگرش روانی) اعتماد کرده‌اند مانند؛ روانشناسان و موافقین آنها، و از جوانب دیگر وارد شده در سنّت، مانند: رؤیای صادقه و رؤیای شیطانی، غفلت کرده‌اند.

5- قسمی در تعبیر خود بر (نگرش تکاملی) اعتماد می‌کنند یعنی؛ تمام رموز را جمع کرده و بر حال صاحب خواب شناخت کافی بدست می‌آورند. این قسم اخیر همان روشی است که موافق شرع و موافق نظر علمای سلف و خلف است که به اذن خدا روش ما در این کتاب، بر همین اساس خواهد بود.

رؤیا یک زبان نقاشی است که اگر رموز و مفردات آن با مهارت از هم جدا شوند، و با دنیای واقعی مرتبط گردند، تبدیل به خط مناسبی می‌شود که بسیاری از مشکلات زندگی ما را حلّ، و آمادگی رویاروئی با آنها را در ما ایجاد می‌کند، و تبدیل به یکی از منابع شناخت و الهام می‌گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قاعدة کلی صحيح شرعی در تأويل خواب چيست؟

 

چون رؤیای صادقه بر دو نوع است قاعدة کلی هر یک را جداگانه بحث می‌کنیم.

1 ـ نوع اول از رؤیای صادقه، همانطور که در خواب دیده شده در عالم واقع روی می‌دهد و نیاز به تعبیر ندارد مانند؛ رؤیای پیامبران، شهدا و صلحا، نمونه آن، خواب حضرت ابراهیم است ـ بر او و بر پیامبر ما صلاه و سلام ـ در مورد ذبح حضرت اسماعیل.

2 ـ نوع دوم رؤیای صادقه‌ای است که نیاز به تعبیر و تأویل دارد چون رؤیا مَثَلی است که فرشته آن را به صاحب خواب می‌نمایاند تا بر اساس آن استدلال کند. و این نوع خواب بسیار اتفاق می‌افتد و نمونة آن روایتی است که از پیامبر ص نقل شده است که فرمودند: «رأیت ذات لیلة فیما یرى النائم کأنّا في دار عقبة بن رافع فأُتینا برطبٍ مِن رُطب ابن طاب، فأوَّلتُ: الرفعة لنا في الدنیا والعاقبة في الآخرة وأنَّ دیننا قد طاب»[13]: شبی در خواب دیدم که در منزل عقبه بن رافع هستیم و خرماهای از خرمای ابن طاب برای ما آورده شد. پس آن را این طور تعبیر کردم: که سرافرازی در دنیا و سرانجام نیک در آخرت از آنِ ماست و دین ما مورد پسند واقع می‌شود.

پیامبر ص از (رافع) رفعت و از (عقبه) عاقبت و از (رطب ابن طاب) طیب دین را أخذ کرده است. پس در هر تعبیر خوابی که این ضابطه رعایت نشود، طبق این نص، مردود می‌باشد.

حقیقت رؤیا:

قاضی ابوبکر بن عربی گفته است: رؤیا معلوماتی است که خداوند بوسیله فرشته یا شیطان بر قلب آدمی وارد می‌کند، و این رؤیا یا حقیقتی است، یا رمزی استدلالی، و یا خوابی درهم بر هم.

اگر رؤیا رمزی باشد، کار معبّر این است که صورت ذهنی را از ناخودآگاه به خودآگاه انتقال دهد.

اگر رؤیا همچون سپیده صبح در عالم واقعی آشکار شد، نیاز به تأویل ندارد ودلیلش این است که خودآگاه و ناخودآگاه یکی شده‌اند، و دیگر برای آشکار کردن آن، نیاز به تعبیر نیست.

رؤیا قرائن و دلالاتی دارد که بعضی از آنها آشکار، و برخی پنهان هستند، و نیاز به توضیح و تأویل و انعکاس رموزی است که در ناخودآگاه وجود دارد. تا با حال و واقع زندگی صاحب خواب که همان خودآگاهی است مطابقت کند. شناخت حال و وضع صاحب خواب و زمان آن ضروری است تا تعبیر خواب به بهترین وجه صورت گیرد.

روش علمی در تعبير خواب:

اگر بخواهی خواب را بر وجه صحیحش تعبیر کنید، لازم است که ابزار و ادوات تعبیر را بشناسی، و کسی که دارای این ادوات نباشد، نمی‌تواند تعبیر را به صورت احسن انجام دهد. پس تعبیر خواب علم و مهارتی است که قابل اکتساب است، و الهام در تعبیر نیز مهارتی است که فقط در نتیجه‌ی تجربه بدست می‌آید. اگر بخواهی تعبیر موفقی داشته باشید، باید قبل از هر چیز قواعد رؤیا را یاد بگیری و سپس مهارت و تطبیقات آن را.

بعد از شنیدن تفاصیل رؤیا به ترتیب زیر شروع می‌کنی:

-       به خدا پناه ببر و از او توفیق و یاری و راهنمای بخواه.

-       رموز مهمی را که با واقع و حال صاحب خواب ارتباط دارد مشخص کن.

-       سپس بین آن رمزها و سایر رموز دیگر بدون غفلت از هیچ رمزی ارتباط برقرار کن، و آنها را همچون دانه‌های تسبیح منظم و به صورت خاص در کنار هم قرار بده.

-       و معنای عامّی را که به ذهنت می‌رسد و تمام این رموز را به هم پیوند می‌دهد، اضافه کن.

-       تا جای که ممکن است حمل بر خوش بینی کن.

-       به قواعد مذکور در این کتاب عمل کن.

اگر تعبیر خواب بر شما مشکل شد بگو: خدا عالم است که این، خود نصف علم است. لازم نیست هر خوابی را تعبیر کنی چون خواب هم مثل فتوی است. اگر تعبیر خواب بر شما روشن شد بگو: بسم الله سپس برای صاحب خواب دعا کن به مانند این: خیر و نیکی به تو عطا شود، و از هر شری بدور مانی سپس بدون قطع و یقین خواب را تعبیر می‌کنی: و می‌گویی اگر رؤیای شما صادق باشد، تعبیر آن چنین و چنان است. والله أعلم.

به اذن خدا تعبیرت را صائب خواهی یافت.

تذکرات مهمّ:

قبل از شروع به بحث ضوابط، تذکرهای مهمّ زیر لازم است.

* حدود رؤیا:

بهترین چیزی که در این مورد گفته شود، قول امام شاطبی : است که می‌گوید: فائدة رؤیا نوید و هشدار است، نه تشریع و احکام و داوری. به خاطر آرامش و کسب علم ذکر می‌شود، نه بخاطر اینکه موضع استدلال واقع گردد، و شرط عمل به مقتضای رؤیا این است که هیچ حکمی از احکام شرعی و یا هیچ قاعدة ثابتی را نقص نکند، و فقط در صورتی اعتبار دارد که با شریعت موافقت داشته باشد، و یا متضمن فائده، یا بشارتی باشد که انسان را به چیزی آگاه کند، و یا در برگیرندة تحذیر از شری باشد تا انسان خود را برای رویاروئی با آن، آماده نماید. و اين همچنانكه در اين امت واقع است در امتهاي ديگر نيز واقع بوده است[14].

* خواب و شیطان:

شیطان از مسلمان در حالت خواب بهره‌برداری می‌کند. مخصوصاً که خوابیده باشد ولی آداب خوابیدن را از قبیل: وضوء، اذکار، خوابیدن به پهلوی راست و غیره را رعایت نکرده باشد پس او را وسوسه می‌کند و به طرق مختلف او را فریب می‌دهد[15]. از جمله:

-       در خواب چیزی را به او نشان می‌دهد که باعث حزن و اندوهش می‌شود: مثل اینکه مسلمان خود را در حال ارتکاب محرّمات و گناه کبیره می‌بیند. یا در مورد خدا و پیامبران سخنانی می‌گوید که شایسته ساحت مقدس آنها نیست. یا چیزی را از غیبیات انکار می‌کند و امثال آنها. قصد شیطان از این کار این است که انسان مسلمان را نسبت به دینش مشکوک کند، و تخم نفاق و عدم اطمینان را در درون وی بکارد.

-       چیزی را به مسلمان نشان می‌دهد که باعث تفرقه و آشفتگی بین مسلمانان می‌شود: مثل اینکه می‌بیند که برخلاف احکام ثابت شرعی نظر می‌دهد. یا علیه برخی مسلمانان حکم کفر صادر می‌کند یا ملائکه‌ای می‌بیند که او را به انجام معاصی دستور می‌دهد یا خود را صالح‌ترین و بهترین مردم می‌داند یا می‌بيند که مهدیّ زمان خود شده است و امثال آنها. بنابراین هرگاه انسان چنین چیزهای به خواب دید، باید به طور یقین بداند که اینها وسوسه‌های شیطان است که به منظور ایجاد تفرقه در بین مسلمانان و ایجاد فساد در دین صورت می‌گیرد و به هنگام چنین خوابهای ناخوشایندی باید از سنت پیامبر مصطفی ـ که بعداً ذکر می‌شود ـ پیروی کند و خوابش را برای کسی بازگو نکند بلکه آن را فراموش کند، گویا چیزی روی نداده است.

آداب رؤیای صالحه عبارتند از:

1-  خدا را بر آن سپاس گوید.

2-  آن را فرخنده و مبارک شمارد.

3-  آن را برای هر کس که دوستش دارد باز گوید، نه کسانی که دوستشان ندارد.

آداب رؤیای ناخوشایند عبارتند از:

1-  پناه بردن به خدا از شر آن.

2-  برای دور کردن شیطان سه بار آب دهانش را به طرف چپ بیاندازد.

3-  پناه بردن به خدا از شر شیطان.

4-  تغییر دادن جهتی که بر آن خوابیده است به امید اینکه حالش به احسن حال تغییر کند.

5-  خواندن دو رکعت نماز یا بیشتر تا قلبش آرامش پیدا کند و از خدا بخواهد که از شرّ این خواب مصونش دارد.

6-  آن را برای هیچ کس بازگو نکند، و اگر مجبور شد آن را فقط برای شخصی عالمی یا ناصحی تعریف کند.