مختصري از زندگینامه امام محمد بن اسماعیل بخاری
1- مختصري از زندگینامه امام محمد بن اسماعیل بخاری
امام ابو عبد الله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیره بن بردزبه جعفی بخاری، در روز جمعه بعد از نماز، در 13 ماه شوال سال 194 هجری در بخارا( یکی از شهرهای ازبکستان کنونی) در خانواده ای متدین چشم به دنیا گشود،پدرش اسماعیل
،یکی از علمای حدیث ، در آن زمان بود.
تاریخ نویسان می گویند: امام محمد بخاری در کودکی به علت بیماری نابینا گردید؛ وطبیبان از علاجش ناتوان شدند، مادرش بسیار غمگین بود وشبانه و روز دعا می کرد واز خدا می خواست که بینائی فرزندش به وی بازگرداند؛ شبی حضرت ابراهیم علیه السلام را در خواب دید که به او می گوید: بخاطر دعاهایت خداوند بینائی فرزندت را به او برگردانیده است؛ پس چون صبح نمود دید که خداوند فرزندش را شفا داده
وبینائی اش را به وی باز گردانیده است.
امام محمد بخاری از همان آغاز کودکی شیفته علم حدیث بود، لذا تحصیلات خود را از مکاتب سنتی بخارا آغاز کرد، پس از فراگیری تحصیلات ابتدائی به حلقه ی دروس علمای حدیث پیوست، سپس برای تحصیل وفراگیری علم بیشتر به سرزمینهای دیگر مانند: نیشاپور، ری، بلخ ،مکه، مدینه، بصره، کوفه، بغداد، دمشق، فلسطین و...که مراکز علمی آن زمان بشمار می آمدند،مسافرت کرد، او در این مسافرتها که به اقطار جهان نمود با بسیاری از حفاظ و اهل حدیث ملاقات کرد، واحادیث زیادی شنید وروایاتهای فراوانی نوشت.
امام بخاری حافظه وهوش خاصی داشت، بطوری که از همان دوران کودکی اساتیدش ضریب هوشی خارق العاده ای را در سیمایش می دیدند، روزی احمد بن حفص ـ یکی از اساتیدش ـ ، نگاهی به وی انداخت وگفت: این شخص به شهرت خواهد رسید.
حاشد بن اسماعیل می گوید: محمد بن اسماعیل بخاری، کودکی بیش نبودوهمراه ما از محضر اساتید حدیث کسب فیض می کرد، ما می نوشتیم اما او چیزی نمی نوشت، ما به او می گفتیم: این آمدن ورفتنت چه فایده ای دارد شما که چیزی نمی نویسید؟! او بعد از گذشت شانزده روز به ما گفت: شما مرا بسیار سرزنش می کنید؛ اکنون آنچه نوشته اید بیاورید وبه من نشان دهید. ما نوشته هایمان که حدود پانزده هزار حدیث بود به وی نشان دادیم، آنگاه امام بخاری همه ی آنها را همانگونه که نوشته بودیم از حفظش برای ما خواند وما برخی نوشته هایمان را تصحیح کردیم.
امام بخاری در قوت حافظه نابغه بود؛ ایشان می گویند: من صد هزار حدیث صحیح، ودویست هزار حدیث غیر صحیح از حفظ دارم.
هنگامی که امام بخاری به بغداد رفت ، وآوازه ایشان زبانزد خاص وعام گردیده بود، علما ومحدثین بغداد تصمیم گرفتند که حافظه ی امام بخاری را بیازمایند، لذا یک صد حدیث را انتخاب کردند ومتن وسند احادیث را وارونه نمودند ، یعنی متن هر حدیث را با سند حدیث دیگر مخلوط کردند وبرعکس، سپس ده نفر را برگزیدند، وبه هر کدام از آنان ده حدیث دادند، آنگاه هر کدام از آنان آن ده حدیث را از اول تا آخرش برای امام بخاری می خواند، واز امام سؤال می کرد،امام بخاری در پاسخ می گفت: این حدیث رانمی شناسم،این گونه یکی پس از دیگری ده احادیثش را به پایان رساند، وامام فقط می گفت: این حدیث را نمی شناسم.افراد نادانی که حاضر بودند، گفتند: او جاهل وناتوان است، ونمی داند، اما علما ومحدثین به یکدیگر نگاه کردند وگفتند که وی متوجه شده است.
آنگاه امام بخاری به نفر اول فرمود: حدیث اولی که برایم خواندی صحیحش چنین است، ومتن وسند آن را بیان نمود، واینگونه همه ی احادیثش را تصحیح واصلاح کرد، سپس به همین ترتیب متن وسند همه ی احادیث نه نفر دیگر نیز درست نمود، واشتباهاتشان را بیان کرد سرانجام همه ی حضار به قدرت حفظ وذکاوت شگفت انگیزش اعتراف نمودند.
شیوخ ایشان:
1- عبید الله بن موسی عبسی (ت: 213هـ).
2- مکی بن ابراهیم بلخی (ت: 215هـ).
3- عبد الأعلی بن مسهر (ت: 218هـ).
4- ابو نعیم فضل بن دکین (ت: 219هـ).
5- آدم بن ایاس (ت:220هـ).
6- عفان بن مسلم بصری (ت:220هـ).
7- عبد الله بن عثمان مروزی (ت: 221هـ).
8- یحیی بن معین (ت: 233هـ).
9- علی بن مدینی (ت: 234هـ).
10- احمد بن حنبل (ت: 241هـ).
11- و...
شاگردان ایشان:
امام بخاری در عنفوان جوانی تدریس را آغاز نمود وآوازه اش به گوش تشنگان علم رسید، لذا جمعیت انبوهی برای شنیدن درس حدیث در محضرش حاضر شدند، امام در شهرهای بصره، بغداد، حجاز، بلخ وغیره به تدریس پرداخت، ودر اواخر عمرش به زادگاهش بخارا بازگشت، ومدت طولانی مشغول تدریس وتحدیث گردید، بیش از نود هزار نفر کتاب «صحیح» را از زبان ایشان شنیده اند، برخی از شاگردان برجسته ی امام را ذکر می نماییم:
1- مسلم بن حجاج نیشاپوری (ت:261هـ)
2- ابو عیسی محمد بن عیسی ترمذی (ت:279هـ)
3- ابو عبد الرحمن احمد بن علی نسائی (ت:303)
4- ابو علی صالح جزره(ت: 293هـ).
5- ابو عبد الله محمد بن نصر مروزی (ت:294هـ)
6- ابو جعفر محمد بن عبدالله حضرمی (ت:297هـ)
7- ابوبکر محمد بن اسحاق ابن خزیمه (ت:311هـ).
8- محمد بن یوسف فربری
9- ابراهیم بن معقل نسفی
10- و....
تألیفات:
امام بخاری خدمات شایانی برای اسلام انجام داد، وکتابهای گرانبهای از خود بجای گذاشت که مهمترین آنها کتاب ایشان در حدیث (الجامع الصحیح)« صحیح بخاری» می باشد،امام بخاری در عنفوان جوانی به تصنیف وتألیف روی آورده است. کتابهای دیگر امام بخاری عبارتند از:
1- الأدب المفرد
2- التاریخ الکبیر
3- التاریخ الأوسط
4- التاریخ الصغیر
5- التفسیر الکبیر
6- المسند الکبیر
7- کتاب العلل
8- کتاب رفع الیدین
9- کتاب الأشربه
10- کتاب القراءة خلف الإمام
11- کتاب الضعفاء
12- بر الوالدین
13- کتاب الکنی
14- خلق افعال العباد
15- أسامی الصحابه.
16-
17- صحیح بخاری وانگیزه ی تألیف:
همچنان که ذکر نمودیم امام بخاری علاوه از کتاب «صحیح »کتابهای گرانبهای دیگر نیز به رشته تحریر در آورده است، اما کتاب «صحیح» که نام کاملش:«الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول الله وسننه وایامه » می باشد، شهرت ومقام خاصی دارد، که باتفاق مسلمانان، صحیح ترین کتاب بعد از قرآن کریم می باشد، امام بخاری در مدت 16 سال تلاش و زحمت فراوان از میان ششصد هزار احادیثی که حفظ داشت انتخاب وتألیف نمود.
امام بخاری می گوید: هر حدیثی را که می خواستم در کتابم بنویسم ابتدا غسل می کردم ودو رکعت نماز می خواندم سپس استخاره می کردم، آنگاه بعد از اینکه به صحت آن یقین می کردم، آن را در کتاب «صحیح» ثبت می نمودم.
در عصر امام بخاری کتابهای مختلفی در متن حدیث تألیف شده بود، اما اکثر آن کتابها شامل احادیث صحیح وضعیف بود، روزی امام اسحاق بن راهویه، استاد امام بخاری خطاب به شاگردانش فرمود: چه خوب بود اگر احادیث صحیح رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم را در کتابی مختصر جمع آوری می کردید.
بنابراین, این سخن توجه امام بخاری را جلب نمود، لذا تصمیم گرفت که کتابی مختصر که فقط حاوی احادیث صحیح باشد، جمع آوری نماید.
همچنین امام بخاری شبی در خواب می بیند که روبروی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم ایستاده وبا یک بادبزنی حشرات را از ایشان دور می کند، آنگاه از معبرین؛ تعبیر خوابش را پرسید، آنها گفتند که: شما احادیث ساختگی ودروغ را از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم دور می کنید.
سرانجام این خواب نیز اراده اش را مصمم تر نمود؛ وکتاب صحیح را تألیف کرد.
ترتیب صحیح بخاری:
امام بخاری کتاب صحیح را به کتب، وکتب را ابواب مختلف تقسیم نموده است، کتاب صحیح بخاری شامل 97 کتاب و3450 باب می باشد.
امام کتابش را به کتاب (بدء الوحی) آغاز کرده، سپس کتاب ایمان، بعد کتاب طهارت، آنگاه نماز، بعدش زکات، سپس روزه، بعد حج ذکر نموده است. سپس کتاب بیوع (معاملات) را آورده، بعد از معاملات مرافعات: شهادات، صلح ، وصیت، وقف، وجهاد، ذکر کرده است.آنگاه برخی ابواب غیر فقهی مانند: آغاز آفرینش، داستان زندگی پیامبران، بهشت ودوزخ، سپس مناقب قریش وفضیلت اصحاب پیامبرذکر کرده است.
بعد از آن سیرت وغزوه های پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم آورده، وبعد از آن کتاب تفسیر ذکر نموده
است.
سپس به فقه برگشته وکتاب نکاح، طلاق، ونفقه ذکر کرده، سپس کتاب خوراکیها، بعد نوشیدنیها، وبعد از آن کتاب طب، سپس کتاب ادب ، واستئذان(اجازه) ذکر کرده، سپس کتاب نذور وکفارات، بعد کتاب حدود آورده، وسپس کتاب تعبیر خواب، وبعد کتاب فتن، بعد کتاب اعتصام به کتاب وسنت ذکر نموده ودر اخیر با کتاب توحید کتابش را به پایان رسانده است.
گفتنی است که برحسب اختلاف نسخه های صحیح بخاری ،در تقدیم وتأخیر برخی کتب وابواب اختلاف وجود دارد.
امام بخاری گاهی در یک باب حدیثی را بصورت مختصر ذکر می کند سپس در جای دیگر همان حدیث را بصورت کامل ومطول می آورد، وبرخی از احادیث را برای استدلال مسائل فقهی در جاهای مختلف تکرا می نماید که این خودش نمایانگر دانش وفقه امام بخاری است.
همچنین در صحیح بخاری احادیثی بصورت معلق آوردهاست گفتنی است که برحسب اختلاف نسخه های صحیح بخاری ،در تقدیم وتأخیر برخی کتب
شده است، ودر اصطلاح محدثین حدیث معلق به احادیثی می گویند که از ابتدای سندش ، یک راوی یا بیشتر حذف شده باشد.
امام حافظ ابن حجر عسقلانی شارح صحیح بخاری می نویسد: احادیث معلق در صحیح بخاری به دو بخش تقسیم می شوند:
1) احادیث معلقی که امام بخاری آنها را در ابواب دیگر از همین کتاب صحیح به صورت مسند وموصول آورده است (که تعدادشان 1181 حدیث می باشد).
2) احادیث معلقی که در ابواب دیگر به صورت موصول ومسند نیامده است ( وتعداد آنها 160 حدیث می باشد) وخود این بخش به دو دسته تقسیم می شود:
آنچه که با صیغه جزم(مانند: قال و روی) آورده،ـ که این روایات به آن کسانی که نسبت داده شده صحیح است،ـ
1 ـ بنابراین برخی از آنها برشرط خود بخاری ، ویا کمتر از شرط وی هستند، وممکن هست نزد دیگران صحیح ویا حسن باشد.
وهمچنین احتمال ضعف نیز وجود دارد.
2 ـ آنچه با صیغه ی تمریض( مانند: قیل روي ) آورده است, که این نوع روایات ممکن است صحیح یا حسن باشند هرچند که بر شرط بخاری نیستند، وممکن است ضعیف باشند.
3 ـ وقابل ذکر است که احادیث معلق جز اصل کتاب بشمار نمی آید ، بلکه امام بخاری اینها را برای استشهاد یا توضیح حدیث ویا ترجیح حدیثی بر حدیث دیگر آورده است.
4 ـ امام ابن صلاح در کتاب « مقدمه ی علوم حدیث» تعداد احادیث صحیح بخاری 7275حدیث (با تکرار) وبدون تکرار 4000 هزار حدیث ذکر نموده وامام محیی الدین نووی نیز در کتاب «تقریب» از همین رای تبعیت نموده است.
5 ـ اما حافظ ابن حجر عسقلانی از آنجائی که صحیح بخاری را شرح داده است، یک شمارش دقیق تری ارائه نموده است.
وی می گوید: تمام احادیث بخاری با تکرار7397 حدیث می باشند، وتمام احادیث معلق در صحیح بخاری 1341 حدیث است که بیشتر تکراری هستند، وتمام روایات معلق مرفوعی که در جاهای دیگر کتاب با سند موصول ذکر نشده 160 حدیث است که آنها را در کتاب « تغلیق التعلیق» با اسناد متصل آورده ام
، و تعداد متابعات در صحیح بخاری 341 حدیث می باشد.
بنابراین تمامی احادیث بخاری با شمارش احادیث مکرر 9082 حدیث می باشند.
شرح صحیح بخاری:
علمای اسلام به کتاب« صحیح بخاری» اهتمام ویژه ای داده اند، بر این کتاب عظیم بیش از 80 شرح نوشته شده است، که مهم ترین آنها:
فتح الباری شرح صحیح
1-البخاری، تألیف امام حافظ ابن حجر عسقلانی(ت:852هـ) است.
2-عمدة القاري شرح صحيح البخاري، تأليف امام بدرالدين محمود عيني(ت: 855) است.
مختصر صحيح بخارى:
تعداد زیادی ازعلما ومحدثین کتاب صحیح بخاری را اختصار نموده اند، که معروفترین آنها:
مختصربخاری ، تألیف امام عبد الله بن سعد
1- بن أبی جمره الاندلسی است.
2- مختصر بخاری (التجرید الصحیح) تألیف امام زین الدین احمد بن عبداللطیف زبیدی است، که خوشبختانه توسط دوست عزیزمان آقای عبدالقادر ترشابی ترجمه وچاپ شده، واکنون چاپ مجدد آن با مراجعه وتصحیح اینجانب زیر چاپ می باشد.
وفات:
امام بخاری در سن 62 سالگی در شب عید فطر سال
256 هجری در قریه خرتنگ از توابع سمرقند چشم از جهان فرو بست ودر همانجا به خاک سپرده شد.
(( ولد فی صدق وعاش حمیدا ومات فی نور))
این گفته برحسب حروف ابجد بیانگر سال ولادت، عمر، وسال وفات می باشد.(تعداد حروف صدق :194،حمید: 62، ونور:256می باشد).
